De veranderende stad en samenleving: impact op gezondheid en welzijn
Utrecht behoort tot de aantrekkelijkste steden om te wonen.Maar Utrecht kent grote verschillen in gezondheid en kansen op gezondheid. Goede (kansen op) gezondheid komen individuen én de samenleving ten goede. Een betere gezondheid van alle inwoners heeft een positief effect op de brede welvaart. Door demografische en sociaal-culturele ontwikkelingen staat de gezondheid van inwoners en daarmee ook de brede welvaart onder druk. Welke ontwikkelingen zijn er? En hoe beïnvloeden ze de gezondheid van Utrechters? Deze vragen en meer worden beantwoord in deze Volksgezondheidsmonitor Utrecht (VMU)-special.
Op basis van de bevolkingsprognose en wetenschappelijke publicaties schetsen we een aantal sociaal-culturele en demografische veranderingen. Wat de invloed van de demografische veranderingen is op het aantal Utrechters met een aandoening in 2045 laten we voor verschillende gezondheidsrisico’s en aandoeningen zien. We schetsen de mogelijke impact van de ontwikkelingen op gezondheid en welzijn van Utrechters via drie mechanismen: de sociale leefomgeving, de fysieke leefomgeving en ondersteuning en zorg. De special eindigt met een oproep en voorbeelden hoe deze inzichten mee te wegen in het werk.
De samenleving verandert
De ongelijke, de hypernerveuze en de ongezonde samenleving zijn drie sociaal-culturele trends die het gezond samen leven van Utrechters beïnvloeden. In de ongelijke samenleving stapelen achterstanden bij bepaalde groepen, waardoor al bestaande verschillen vergroten.In de hypernerveuze samenleving zijn individuele waarden steeds belangrijker geworden, de druk op presteren steeds groter en het tempo in de samenleving steeds hoger. Toenemende digitalisering speelt hierin ook een rol. De mentale gezondheid staat mede door deze ontwikkelingen onder druk.In de ongezonde samenleving zorgen negatieve ontwikkelingen in de leefomgeving ervoor dat ongezond gedrag makkelijker is. Hierdoor komt de lichamelijke gezondheid ook onder druk te staan. Gebruik van nicotine en alcohol, een ongezond voedingspatroon en weinig beweging zijn belangrijke oorzaken van hart- en vaatziekten, verschillende soorten kanker en diabetes. Samen zijn ze verantwoordelijk voor 14% van de ziektelast in Nederland.
Ook de stad verandert
Utrecht groeit en de bevolkingssamenstelling verandert. Tot 2045 komen er zo’n 100.000 inwoners bij. Deze groei wordt verwacht voor alle wijken en leeftijdsgroepen, met de sterkste groei in de groep 65-plussers. De groei vindt plaats binnen de stadsgrenzen. Dit zorgt dat Utrecht de komende jaren verdicht en steeds meer Utrechters per vierkante kilometer komen te wonen.Ook wordt verwacht dat nog meer Utrechters hbo- of wo-opgeleid zullen zijn, het gemiddelde inkomen van de Utrechtse bevolking verder toeneemt, de werkende middengroep verder ondervertegenwoordigd raakt en het aandeel inwoners met een niet-Nederlandse achtergrond toeneemt. Deze ontwikkelingen kunnen leiden tot een steeds meer gesegmenteerde bevolking.
Utrecht in 2045
De demografische en sociaal-culturele ontwikkelingen hebben impact op de toekomstige gezondheid en het welzijn van Utrechters. Om een idee te geven van die impact zijn voor vier gezondheidsrisico’s en aandoeningen het aantal inwoners dat te maken heeft met deze risico’s en aandoeningen geëxtrapoleerd naar 2045. Op basis van de huidige bevolkingsprognose zijn in 2045 ruim 40.000 Utrechters ernstig eenzaam, hebben bijna 150.000 inwoners overgewicht en bijna 6.000 inwoners dementie, tegenover respectievelijk 30.000, 111.000 en 3.600 nu. Alleen de groei van Utrecht en de veranderende demografie heeft al grote invloed op de individuele en collectieve gezondheid en welzijn van Utrechters. De andere geschetste ontwikkelingen dragen daar verder aan bij.
Impact via de sociale leefomgeving
De ontwikkelingen rond de hypernerveuze samenleving, de ongelijke samenleving en een verdere ondervertegenwoordiging van de werkende middengroep hebben invloed op sociale relaties en sociale samenhang. Deze staan onder druk en dit werkt door in de gezondheid van Utrechters. De verdere ondervertegenwoordiging van de werkende middengroep in Utrecht zet de sociale samenhang bijvoorbeeld onder druk door een risico op tweedeling tussen mensen met veel en weinig hulpbronnen. Daarnaast biedt verdichtingVerdichten is een strategie om de groei van de stad op te vangen door meer bebouwing binnen bestaand stedelijk gebied toe te voegen. Vaak gaat dit samen met hoge dichtheid: veel inwoners of woningen per oppervlakte. van de stad zowel kansen (bijvoorbeeld levendigheid) als risico’s (bijvoorbeeld vermijdingsgedrag) voor ontmoeting.
Impact via de fysieke leefomgeving
Ook in de fysieke leefomgeving hebben de ontwikkelingen van een veranderende samenleving en stad impact op gezondheid en welzijn van Utrechters. Zo biedt de verdichting van de stad kansen doordat voorzieningen dichterbij liggen, waardoor bijvoorbeeld lopen en fietsen aantrekkelijker is. Maar verdichting geeft ook risico’s door toenemende druk op de ruimte. Dit kan zorgen voor meer geluidshinder, slechtere luchtkwaliteit, complexere verkeerssituaties, minder groen in de openbare ruimte, hittestress en minder ruimte voor sportvelden en speeltuinen. De uiteindelijke impact van verdichting op gezondheid en welzijn van inwoners hangt sterk af van de keuzes die worden gemaakt bij de inrichting van de fysieke leefomgeving.
Impact via ondersteuning en zorg
Daarnaast hebben de ontwikkelingen impact op (in)formele ondersteuning en zorg. In Utrecht stijgt de druk op ondersteuning en zorg door een toename van het aantal (oude) ouderen, het langer zelfstandig wonen van ouderen, een toename van (ouderdoms)ziekten en krapte op de arbeidsmarkt. Deze toenemende druk op ondersteuning en zorg is geen typisch Utrechts probleem. Wel heeft de stad een aantal kenmerken die de druk verder kunnen vergroten. In Utrecht wonen bijvoorbeeld relatief veel 75-plussers die alleenstaand zijn en geen kinderen (in de buurt) hebben. De verwachting is dat een groter beroep wordt gedaan op de zelfredzaamheid en het sociaal netwerk van deze ouderen.
Van inzicht naar actie
De inzichten uit dit hoofdstuk maken duidelijk dat actie nodig is. Tegelijk is dat complex. Niet alleen zijn de ontwikkelingen met elkaar verweven, ook is er toenemende schaarste aan ruimte, middelen en tijd. Dat werpt dilemma’s en vragen op. De inzichten uit deze special helpen bij het nemen van een volgende stap: samen keuzes maken die op de lange termijn bijdragen aan gezondheidswinst voor de Utrechter en daarmee de samenleving ten goede komen.