De samenleving verandert sociaal-cultureel
Deze paragraaf presenteert drie sociaal-culturele trends: de ongelijke, de hypernerveuze en de ongezonde samenleving. Deze nationale ontwikkelingen beïnvloeden het gezond samen leven van Utrechters.
Ongelijke samenleving – verschillen worden groter
Met ongelijke samenleving doelen we op het toenemende inzicht dat achterstanden stapelen bij bepaalde groepen: de al bestaande verschillen worden groter en de samenleving wordt ongelijker.
Onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau uit 2025 naar sociaal-culturele ontwikkelingen laat verschillen tussen groepen mensen zien. Mensen met een hoger inkomen, een hbo- of wo-opleiding en een goed ervaren gezondheid zijn positiever over hun eigen leven, het sociaal vertrouwen en de overheid dan mensen met een laag inkomen, andere opleiding of slecht ervaren gezondheid. Deze verschillen zijn niet nieuw. Nieuw is dat leefwerelden van burgers met veel hulpbronnen op het gebied van opleiding, inkomen en gezondheid, participatie en welbevinden steeds meer afstand krijgen tot de leefwereld van burgers met weinig hulpbronnen. Anders gezegd: de leefwerelden van de armste en rijkste Nederlanders raken verder van elkaar verwijderd. Deze groepen komen elkaar minder vaak tegen in bijvoorbeeld de buurt, het onderwijs of op het werk en hebben vooral contact met mensen die op hen lijken.Dit is een zorgelijke trend omdat gescheiden leefwerelden zichzelf kunnen versterken en omdat ze samenhangen met verminderde sociale samenhang.
Hoewel het sociaal vertrouwen in Nederland stevig is, is dat sinds enkele jaren minder hoog dan voorheen. Mensen ervaren meer conflicten en zien tegenstellingen tussen groepen in de samenleving. Een pluriforme samenleving vraagt ruimte voor verschillende standpunten, correcte informatie over de ander en respectvolle omgangsvormen. Zo’n open manier van omgaan met elkaar voorkomt of gaat wij-zij denken tegen. Ontmoeting tussen mensen van verschillende achtergronden is van cruciaal belang bij het tegengaan van polarisatie, het versterken van sociale samenhang en wederzijds begrip en voorkomen van maatschappelijke onrust.
Ongelijkheid tussen mensen stapelt. Als iemand achterstand heeft op één hulpbron, dan is de kans groot dat die persoon ook achterstanden heeft op andere hulpbronnen. Zo hebben inwoners met minder economische armslag vaak ook minder sociale hulpbronnen en minder vaardigheden. Dit kunnen extra drempels zijn voor toegang tot de complexe verzorgingsstaat. Deze stapeling heeft grote impact op het leven van mensen. Ongeveer een op de tien mensen heeft te maken met een combinatie van meerdere problemen en weinig hulpbronnen.
Dat het gemiddeld genomen goed gaat met de inwoners van Nederland verhult dus dat er grote verschillen zijn tussen mensen. Dat zien we ook terug in Utrecht (zie Scheidslijnenrapport 2025). Mensen met basisonderwijs, vmbo, havo, vwo of mbo als opleiding hebben bijvoorbeeld minder vertrouwen in andere mensen en ervaren hun gezondheid minder vaak als goed.
Percentage Utrechtse volwassenen dat het (zeer) eens antwoordt op de stelling dat in het algemeen mensen wel te vertrouwen zijn, naar opleiding
Percentage Utrechtse volwassenen dat de eigen gezondheid als goed ervaart, naar opleiding
De hypernerveuze samenleving – mentale gezondheid daalt
De hypernerveuze samenleving werd als begrip gelanceerd door de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) bij hun onderzoek naar de mentale gezondheid.Zij concludeerden dat individualisme, prestatiedruk en individualisme zijn doorgeschoten en het welzijn van jong en oud ernstig bedreigen. Hun boodschap: trap op de rem en werk samen aan een meer ontspannen samenleving.
- Individualisme. De samenleving is steeds individualistischer geworden. Sociale verbanden worden losser en de nadruk op eigen verantwoordelijkheid wordt sterker.
- Prestatiedruk. Productieve tijd en presteren wordt hoog gewaardeerd. Van mensen wordt verwacht dat ze alles kunnen en alles aankunnen.
- Belemmerende versnelling. Het tempo in de samenleving wordt steeds hoger. Tijdswinst door efficiëntie wordt omgezet in meer productieve tijd. Ook in vrije tijd is de druk hoog om alles eruit te halen.
Deze drie ontwikkelingen hebben elk hun positieve kanten, maar de interactie zorgt voor een hypernerveuze samenleving. Dit wordt versterkt door de groeiende aanwezigheid van de digitale wereld. In de hypernerveuze samenleving is iedereen verantwoordelijk voor het eigen succes én falen. Het kan altijd beter. Of er kan altijd meer gepresteerd worden. Samen is traag, alleen is sneller. Het hoge tempo wordt de norm. De tolerantie voor mensen die niet mee kunnen komen neemt af. Het risico dat zij uitvallen is groot.
Ook in Utrecht zien we de mentale gezondheid onder druk staan: het percentage Utrechters dat aangeeft een psychische klacht of aandoening te hebben, neemt toe.
Percentage Utrechtse volwassen met minimaal 1 psychische klacht of aandoening
De ongezonde samenleving - lichamelijke gezondheid staat onder druk
In 2025 luidden 22 Nederlandse gezondheidsfondsen samen de noodklok over de ongezonde samenleving. In Nederland is ongezond leven makkelijker en goedkoper dan gezond leven.Gebruik van nicotine en alcohol, een ongezond voedingspatroon en weinig beweging zijn belangrijke oorzaken van ziekten als hart- en vaatziekten, verschillende soorten kanker en diabetes. Samen zijn ze verantwoordelijk voor 14% van de ziektelast in Nederland (RIVM, 2024). De toename in levensverwachting is door de toename van ongezonde leefgewoonten, lager dan in eerder jaren.De levensverwachting zonder chronische aandoeningen daalten het risico op het krijgen van kanker steeg de afgelopen decennia mede als gevolg van een toename van ongezonde leefgewoonten.
In Utrecht rookt één op drie jongvolwassenen wel eens sigaretten of shag; één op de elf jongvolwassenen vapet; en één op zes jongvolwassenen heeft recent harddrugs gebruikt. Het aandeel volwassenen dat rookt, daalt niet verder. Overmatig gebruik van alcohol is wel gedaald sinds 2006.
Mensen eten meer ongezond voedsel omdat de voedselomgeving ongezonder wordt. In Nederland is het aantal fastfoodzaken in de laatste twintig jaar bijna verdubbelden bijna 80% van het voedselaanbod in supermarkten is ongezond.De meeste voedselkeuzes maken mensen automatisch. Een ongezonde voedselomgeving stimuleert ongezond eetgedrag, doordat ongezonde voedingsmiddelen vaak meer beschikbaar, aantrekkelijker en zichtbaarder (ook online) zijn.Het resultaat is een groeiende ongezonde bevolking, ook in Utrecht. Een kwart van de 18-39-jarigen in Utrecht heeft overgewicht, bij 55-plussers is dat meer dan de helft.
Percentage Utrechtse volwassenen met overgewicht, naar leeftijd
Veel Utrechters bewegen te weinig. 41% van de volwassen Utrechters voldoet niet aan de beweegnorm. Utrechters zonder hbo- of wo-opleiding bewegen vaker te weinig in vergelijking met Utrechters met een hbo- of wo-opleiding. Maar het percentage Utrechters met een hbo- of wo-opleiding dat voldoende matig intensief beweegt neemt wel af. Ook jongeren bewegen te weinig. Omdat hbo- en wo-opgeleiden en jongeren ook groepen zijn die veel zitten vanwege werk of school, geeft dit extra gezondheidsrisico’s. Van de 55-plussers beweegt de helft niet genoeg. Eenzelfde patroon zien we in de rest van Nederland.
Percentage Utrechtse volwassenen dat voldoet aan de beweegnorm en percentage met overgewicht, naar opleiding
Ook onder de Utrechtse jeugd is gezond gedrag niet vanzelfsprekend. Sinds de introductie van vapes neemt het aandeel jongeren dat nicotine gebruikt toe. En ondanks een verbod op het gebruik van alcohol onder de 18 jaar, heeft 29% van de vierdeklassers in de laatste vier weken alcohol gedronken.Op 5-jarige leeftijd heeft 12% van de kinderen al overgewicht.Gezonde leefgewoonten en een gezond gewicht zijn voor de jeugd cruciaal. Kinderen en jongeren leggen in hun jeugd een belangrijke basis voor hun toekomstige gezondheid. Overgewicht op jongere leeftijd geeft bijvoorbeeld een grotere kans op toename van overgewicht in de toekomst. Overgewicht vergroot het risico op veel verschillende (chronische) aandoeningen, waaronder diabetes, hart- en vaatziekten, depressie en angststoornissen.Een stijgend percentage overgewicht, betekent dus ook meer (chronische) gezondheidsklachten. Door gezond gedrag te stimuleren, is een deel van de gezondheidsproblemen op volwassen leeftijd al in de jeugd te voorkomen of uit te stellen.