Fysieke leefomgeving

De komende jaren groeit Utrecht sterk, voornamelijk via verdichtingVerdichten is een strategie om de groei van de stad op te vangen door meer bebouwing binnen bestaand stedelijk gebied toe te voegen. Vaak gaat dit samen met hoge dichtheid: veel inwoners of woningen per oppervlakte.. Die stedelijke verdichting heeft impact op (de inrichting van) de fysieke leefomgeving. Dat biedt kansen én heeft risico’s voor gezondheid en welzijn.  

De kansen komen doordat voorzieningen in een verdichte stad dichterbij liggen: lopen en fietsen is dan aantrekkelijker. Voorzieningen die dichtbij zijn, kunnen ook uitnodigen tot ontmoeting en zelfstandigheid. De risico’s liggen vooral in de toenemende druk op de ruimte. Dit kan zorgen voor meer geluidshinder, slechtere luchtkwaliteit, complexere verkeerssituaties, minder groen in de openbare ruimte, hittestress en minder ruimte voor sportvelden en speeltuinen.  

De uiteindelijke impact van verdichting op gezondheid en welzijn van inwoners hangt sterk af van de keuzes die worden gemaakt bij de inrichting van de fysieke leefomgeving.

Kansen voor gezondheid en welzijn  

• Door verdichting komen woningen, voorzieningen en werkplekken dichter bij elkaar te liggen. Dit bevordert naast ontmoeting ook wandelen en fietsen.Beenackers et al. (2012). Taking up cycling after residential relocation: built environment factors. Am J Prev Med. 42(6):610-5.iDeze vormen van actieve mobiliteit dragen bij aan een betere fysieke gezondheid.Rijs et al. (2024). Gezondheidseffecten van interventies voor actieve mobiliteit: een verkennend literatuuronderzoek. RIVM.iWanneer voldoende groen aanwezig is en de luchtkwaliteit goed is, kan deze actieve mobiliteit ook positieve effecten hebben op de mentale gezondheid. Zijlema et al. (2024). Cities and mental health: The role of the built environment, and environmental and lifestyle factors in Barcelona. Environ Pollut. Apr 1;346:123559.i
• Verdichting kan bijdragen aan verkeersveiligheid, wanneer de openbare ruimte zo wordt ingericht dat autoverkeer wordt beperkt en de snelheden lager liggen. Hierdoor kunnen zowel het aantal ongevallen als de ernst van de ongevallen afnemen.Magkafas et al. (2025). Beyond Speed Reduction: A Systematic Literature Review of Traffic-Calming Effects on Public Health, Travel Behaviour, and Urban Liveability, Infrastructures 2025, 10(6), 147.iMaar onderzoeksresultaten zijn verdeeld over deze relatie. Andere onderzoeken vinden een toename van ongevallen of zien geen relatie.SWOV (2022). Filevorming en wegwerkzaamheden. SWOV-factsheet, mei 2022. SWOV.i  
• Voor ouderen kan het gunstig zijn dat zorg, ontmoetingsplekken, winkels en andere voorzieningen dichtbij zijn. Dit kan bijdragen aan hun zelfstandigheid, sociale contacten en welzijn. De openbare ruimte moet dan wel voldoende toegankelijk zijn ingericht.Padeiro et al. (2021). Neighborhood Attributes and Well-Being Among Older Adults in Urban Areas: A Mixed-Methods Systematic Review. Research on ageing. 44(5-6): 351-368.i  

Risico’s voor gezondheid en welzijn

• Door verdichting wordt steeds vaker woningbouw ontwikkeld in de buurt van wegen. Wegverkeer is een belangrijke bron van stikstofdioxide en fijnstof. De luchtkwaliteit in de buurt van snelwegen en grotere wegen is daarom minder goed dan in andere delen van de stad. Wonen in de buurt van snelwegen en drukke binnenstedelijk wegen vergroot het risico op gezondheidsproblemen zoals luchtwegaandoeningen, longkanker en vroegtijdige sterfte.Berghauser et al. (2021). Systematic review and comparison of densification effects and planning motivations. Buildings and Cities, 2(1), pp. 378–401.iDe luchtkwaliteit in Utrecht is tussen 2015 en 2024 wel sterk verbeterd. Maar voor stikstofdioxide (NO2) en het fijnere deel van fijnstof (PM2,5) voldoet Utrecht nog niet overal aan de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) uit 2021 en de Europese grenswaarden voor 2030.  
• Als meer mensen dicht(er) op elkaar wonen, neemt voor Utrechters het omgevingsgeluid door bijvoorbeeld verkeerslawaai en geluiden van buren toe. Dit kan leiden tot meer geluidshinder, slaapverstoring, verstoring van de dagelijkse activiteiten en stress. Deze effecten hebben een negatieve invloed op gezondheid. Zo neemt het risico op hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en mentale klachten toe.RIVM (2025). Leefomgeving | Geluid.i  
• In verdichte gebieden is vaak minder groen dan in minder dichtbebouwde gebieden. Ook lijken mensen minder gebruik te maken van het groen dat er wel is.Dempsey et al. (2012). The key to sustainable urban development in UK cities? The influence of density on social sustainability. Process in Planning 77, 89-141.iMogelijk gaan mensen wanneer hun buurt weinig groen heeft nog minder bewegen en zorgt dit voor een grotere toename van het aantal inwoners met overgewicht dan we al verwachten op basis van de groei van de stad. Overgewicht hangt samen met tal van ziektes en heeft invloed op de mentale gezondheid.RIVM (2024). Overgewicht | Gevolgen.i  
• Minder groen, in combinatie met meer stenen door meer bebouwing, vergroot daarnaast het risico op hittestress. In sterk verstedelijkte gebieden kunnen hitte-eilanden ontstaan, waar de temperatuur hoger ligt dan in de omgeving (zie Gevoelstemperatuur op een hete dag).  
• Door stedelijke verdichting maken meer mensen gebruik van dezelfde openbare ruimte. Stille en rustige plekken in de directe woonomgeving kunnen daardoor afnemen. Omdat deze rustige plekken belangrijk zijn voor ontspanning en herstel na bijvoorbeeld een drukke periode kan dit negatieve gevolgen hebben voor de mentale gezondheid.Beenackers et al. (2024). Urban densification in the Netherlands and its impact on mental health: An expert-based causal loop diagram. Health & Place 87, 103218.i

Gezondheidseffecten zijn niet voor iedereen gelijk

De effecten van verdichting zijn niet voor iedereen gelijk. Mensen met een lage sociaaleconomische positie worden vaak onevenredig geraakt door ongunstige veranderingen in de leefomgeving. Zij worden vaker aan gezondheidsrisico's blootgesteld en hebben minder mogelijkheden om zich daartegen te beschermen.Venderbos et al. (2023). Leefomgeving en gezondheidsverschillen. Pharos.iBovendien wonen zij vaker op plekken met een minder gezonde leefomgeving, bijvoorbeeld door minder groen of een slechtere luchtkwaliteit. Als hier bij verdichting onvoldoende rekening mee wordt gehouden, kunnen bestaande gezondheidsverschillen verder toenemen.

Daarnaast is voor kinderen, ouderen en groepen in een zeer kwetsbare positie, zoals dak- en thuislozen, specifiek aandacht nodig. Voor kinderen geldt dat sommige gezondheidseffecten op jonge leeftijd kunnen leiden tot blijvende achterstanden. Zo kan blootstelling aan slechte luchtkwaliteit invloed hebben op het ontstaan van astma en andere luchtwegaandoeningen. Als de buitenruimte niet voldoende ruimte heeft, ongeschikt is voor bewegen, spelen en ontdekken of daar niet toe uitnodigt, neemt het risico op te weinig bewegen toe. Te weinig bewegen bij kinderen kan leiden tot een verminderde cognitieve en motorische ontwikkeling. Voor ouderen geldt dat zij bijvoorbeeld een grotere kans hebben op gezondheidseffecten gerelateerd aan klimaatverandering, zoals hittestress.Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (2025). Te heet onder onze voeten. Gezond samenleven kan alleen op een gezonde planeet. Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.i

In het algemeen komt verdichting niet ten goede aan groepen in een zeer kwetsbare situatie, zoals verslaafden en dak- en thuislozen. Als er concurrentie op ruimte is, is het moeilijker locaties te vinden voor bijvoorbeeld daklozenopvang, gebruikersruimtes of prikkelarme woningen. Daarnaast is het draagvlak voor dit soort voorzieningen bij omwonenden lager omdat sneller overlast wordt ervaren in een verdichte stad.  

Impact van verdichting op gezondheid en welzijn

De uiteindelijke impact van verdichting op gezondheid en welzijn van inwoners hangt sterk af van de keuzes die worden gemaakt bij de inrichting van de fysieke leefomgeving. Cruciaal zijn:

• voldoende ruimte voor groen, sport en bewegen, spelen en ontmoeting. Wanneer bij stedelijke verdichting voldoende ruimte wordt behouden voor groen, speelplekken en veilige routes kan dit kinderen stimuleren om te bewegen en buiten te spelen. Dit draagt bij aan hun motorische ontwikkeling. Bovendien zijn groene en speelrijke omgevingen geassocieerd met gunstige cognitieve uitkomsten zoals een beter concentratievermogen.Taylor et al. (2024). Characteristics of the Outdoor Environment Affording Physical Activity, Motor Competence, and Social Interactions in Children Aged 3–7 Years: A Systematic Review. Children, 2024, 11(12), 1491.i
• een veilige en toegankelijke openbare ruimte die inwoners uitnodigt om elkaar te ontmoeten, met bijvoorbeeld voldoende zitmeubilair, brede stoepen en aandacht voor de menselijke maat.Lakenvelt-Verbree et al. (2025). Een gezonde inrichting van de openbare ruimte: vuistregels voor Bewegen, Groen en Ontmoeten., RIVM.iDoor ruimte te bieden voor ontmoeting en verblijf kan de openbare ruimte bijdragen aan sociale cohesie en sociale steun in de buurt. Dit is belangrijk voor een mentaal gezonde leefomgeving.Beenackers et al. (2024). Urban densification in the Netherlands and its impact on mental health: An expert-based causal loop diagram. Health & Place 87, 103218.i
• aandacht voor kwetsbare groepen, zoals mensen die moeite hebben met rondkomen, kinderen, ouderen en mensen in een zeer kwetsbare positie, zoals dak- en thuislozen. De  woonsituatie van die laatste groep is vaak ongunstiger dan gemiddeld en in het algemeen  hebben kwetsbare groepen vaak minder keuzemogelijkheden om verbeteringen in de leefomgeving aan te brengen.