Sociale leefomgeving
De verdere verdichting van de stad, de veranderende bevolkingssamenstelling en de toenemende individualisering en digitalisering van de samenleving hebben invloed op sociale relaties en sociale samenhang. Dit werkt door in de gezondheid van Utrechters.
Sociale relaties en sociale samenhang staan al onder druk: zo voelden in 2024 ruim 30.000 Utrechtse 18-plussers zich ernstig eenzaam. In 2045 zijn dat er naar verwachting ruim 40.000. Hoe sociale relaties en sociale samenhang zich gaan ontwikkelen in Utrecht is niet te voorspellen. Wel zijn er in Utrecht specifieke ontwikkelingen die hier invloed op hebben:
- Er is een risico op een duidelijk ervaren tweedeling tussen mensen met veel en weinig hulpbronnenOpleiding, inkomen en gezondheid, participatie en welbevinden. als de werkende middengroep in Utrecht kleiner wordt. Wederzijds begrip en het gevoel onderdeel te zijn van dezelfde gemeenschap kunnen dan afnemen.
- Utrecht is een compacte stad. Dit biedt kansen voor interactie tussen mensen. Bij een te hoge bevolkingsdichtheid ontstaat juist risico op vermijdingsgedrag.
- Door individualisering zijn er meer ‘lichte gemeenschappenMakkelijker toegankelijke gemeenschappen waarin de sociale relaties vaker gericht zijn op specifieke activiteiten of projecten in plaats van op langdurige betrokkenheid bij een ander.’. Lichte gemeenschappen zijn toegankelijker dan traditionele sociale verbanden. Deze lichte gemeenschappen zijn gunstig voor nieuwkomers, met de groei van de stad een toenemende groep, omdat mensen hier makkelijker onderdeel van kunnen worden. Tegelijk bieden lichte gemeenschapen weinig sociale steun en is er een groter risico op eenzaamheid.
- De groepen Utrechters die in het algemeen vaker vrijwilligerswerk doen, groeien. Dit biedt kansen voor de vrijwillige inzet. Anderzijds staat vrijwillige inzet sterk onder druk door maatschappelijke ontwikkelingen, zoals de individualisering.
Sterke sociale netwerken en een verbonden gemeenschap bieden steun, veiligheid en kansen. Daarmee dragen deze bij aan een betere gezondheid. De ‘tegenhangers’ eenzaamheid, sociale afstand en minder ontmoetingen zetten gezondheid juist onder druk. Daarom is het belangrijk om te investeren in omgevingen en initiatieven die ontmoeting, verbondenheid en wederzijdse betrokkenheid stimuleren.
Sociale relaties en sociale samenhang zijn belangrijk voor gezondheid en welzijn
Mensen zijn van nature sociale wezens. Mensen die zich verbonden voelen met anderen zijn gemiddeld gezonder, gelukkiger en leven langer. Sociale relaties bieden zingeving, emotionele steun en een buffer tegen stress. Daarnaast kunnen familie, vrienden, buren en andere contacten mensen stimuleren om gezonde keuzes te maken, praktische hulp bieden en helpen bij het vinden van passende zorg en ondersteuning wanneer dat nodig is. Ook indirect dragen sociale netwerken bij aan gezondheid. Zij bieden bijvoorbeeld kansen op onderwijs, werk en maatschappelijke participatie. Omgekeerd kan een gebrek aan sociale relaties negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid. Eenzaamheid, sociale uitsluiting, sociale druk en ongezonde relaties verhogen stress en hangen samen met een slechtere mentale en fysieke gezondheid. Gezondheid kan ook negatief beïnvloed worden wanneer ongezond gedrag de norm is in het sociale netwerk.
Naast sociale relaties is sociale samenhang van belang voor gezondheid. Sociale samenhang verwijst naar de mate waarin mensen zich verbonden voelen met elkaar en met hun omgeving. In buurten met een sterke sociale samenhang voelen bewoners zich vaak veiliger, is meer onderling vertrouwen en kijken mensen eerder naar elkaar om. Dit vergroot niet alleen het welzijn van bewoners, maar draagt ook bij aan een leefbare buurt waarin mensen elkaar ontmoeten, elkaar ondersteunen en zich gezamenlijk inzetten voor de kwaliteit van hun leefomgeving.
Goede sociale verbondenheid betekent dat mensen in hun sociale netwerk beschikken over sterke en zwakke bindingen waarmee zij betekenis toevoegen aan hun eigen leven en dat van de ander. Sterke bindingen zijn relaties binnen een hechte gemeenschap, zoals met familie, goede vrienden of mensen die men wekelijks spreekt. Deze contacten geven veiligheid, vertrouwen en zijn vaak een bron voor intensieve en betrouwbare hulp, maar kunnen ook beknellend zijn. Zwakke bindingen zijn de relaties met bijvoorbeeld kennissen en buurtgenoten. Deze bindingen dragen bij aan een gevoel van verbondenheid met de buurt en de samenleving. Hierdoor worden deze gemeenschappen veerkrachtiger. Zwakke bindingen gaan makkelijker over groepsgrenzen heen en kunnen daarmee toegang bieden tot andere kennis, kansen en hulpbronnen. Wanneer mensen veel zwakke bindingen hebben, houdt dat hen mentaal en fysiek fit.
Ondervertegenwoordiging van de werkende middengroep zet de sociale samenhang onder druk
Een tweedeling in de samenleving komt eerder voor als het verschil tussen de groepen inwoners met veel en weinig hulpbronnenOpleiding, inkomen en gezondheid, participatie en welbevinden. groot is, wanneer er minder groepen zijn en wanneer de verschillende groepen weinig gemeenschappelijke kenmerken hebben. Het risico op tweedeling is groter als mensen met veel en weinig hulpbronnen ook op andere manieren van elkaar verschillen, bijvoorbeeld in de plek waar ze wonen of de mensen met wie ze omgaan.Alledaagse ontmoetingen tussen mensen met verschillende achtergronden versterken daarentegen de sociale samenhang.De werkende middengroep heeft, door gemeenschappelijke kenmerken met zowel de klassen met veel hulpbronnen als die met minder hulpbronnen, een verbindende functie.
Utrecht loopt hier een risico. De ondervertegenwoordiging van de werkende middengroep in de stad wordt naar verwachting sterker, het aantal inwoners met hbo- en wo-opleiding neemt verder toe en kwetsbare inwoners wonen vooral geconcentreerd in enkele wijken. Hierdoor kunnen ontmoetingen tussen mensen met uiteenlopende achtergronden minder worden en maatschappelijke verschillen beter zichtbaar worden. Vooral voor inwoners met minder hulpbronnen en kansen kan dit leiden tot een gevoel van afstand tot andere groepen in de samenleving. Hierdoor kunnen wederzijds begrip, vertrouwen en het gevoel onderdeel te zijn van dezelfde gemeenschap afnemen.
Verdichting biedt kansen voor ontmoeting, maar ook risico’s
Als meer mensen in hetzelfde gebied wonen en ontmoetingsplekken en voorzieningen dichtbij zijn, geeft dit meer kans op interactie. Er kunnen herhaalde, vaak oppervlakkige ontmoetingen met dezelfde personen ontstaan. Dit soort contacten dragen bij aan een gevoel van vertrouwdheid in de buurt. Mensen herkennen elkaar, voelen zich meer thuis in hun buurt en ervaren meer sociale veiligheid.Deze positieve effecten zijn echter niet vanzelfsprekend. Bij een te hoge bevolkingsdichtheid kunnen gevoelens van drukte, anonimiteit en overbelasting ontstaan. Mensen kunnen elkaar dan juist gaan vermijden. Ook kan een gebrek aan een kwalitatief goede openbare ruimte de mogelijkheden voor ontmoeting beperken en daarmee anonimiteit bij verdichting vergroten. De sociale effecten van verdichting hangen daarom sterk samen met de mate waarin de fysieke leefomgeving uitnodigt tot verblijf, ontmoeting en het aangaan van informele contacten.
Individualisering heeft invloed op de sociale verbondenheid
Door individualisering worden traditionele sociale verbanden losser. Waar sociale netwerken van mensen vroeger vaak beperkt waren tot een of enkele hechte gemeenschappen zoals de buurt, kerk of vereniging, maken mensen nu vaker deel uit van meerdere ‘lichte gemeenschappen’. Dit zijn makkelijker toegankelijke gemeenschappen waarin de sociale relaties vaker gericht zijn op specifieke activiteiten of projecten in plaats van op langdurige betrokkenheid bij een ander. Deelname aan meer lichte gemeenschappen kan meer contacten en een grotere diversiteit in contacten opleveren, maar sociale relaties kunnen daardoor ook vluchtiger worden.
Door de toename van lossere sociale verbanden kunnen sterke bindingen minder vanzelfsprekend worden. Dit kan leiden tot minder sociale steun en een groter risico op eenzaamheid. Dit risico is groter bij mensen die van buiten Utrecht of van buiten Nederland in Utrecht komen wonen. Zij hebben vaak (nog) geen netwerk met sterke bindingen in Utrecht. Het risico is ook groter bij de relatief grote groep mensen die in Utrecht alleen wonen, omdat zij geen huisgenoten hebben om op terug te vallen.
Tegelijkertijd voelen mensen zich misschien wel sneller of makkelijker thuis in Utrecht door de toename van lossere sociale verbanden. Lichte gemeenschappen zijn toegankelijker dan traditionele sociale verbanden, waardoor mensen sneller contacten kunnen leggen die leiden tot zwakke bindingen. Dit draagt bij aan hun verbondenheid met de buurt en de samenleving en daarmee aan de sociale samenhang in de stad. De bijdrage aan de sociale samenhang kan worden versterkt wanneer mensen uit verschillende sociale groepen elkaar tegenkomen in deze lichte gemeenschappen. Dit is niet vanzelfsprekend. In Utrecht neemt het percentage mensen dat wekelijks contact heeft met buren bijvoorbeeld af.
Percentage Utrechters dat wekelijks contact heeft met buren daalt
Digitalisering biedt nieuwe verbindingen, maar kan ook isolatie versterken
Digitalisering van de samenleving heeft zowel positieve als negatieve effecten op de sociale omgeving. Aan de ene kant kunnen digitale middelen het sociale netwerk van mensen versterken. Via digitale media blijven mensen gemakkelijk in contact met vrienden, familie en kennissen.Ook kunnen sociale media en gamen helpen om gelijkgestemden te vinden en nieuwe relaties op te bouwen.Tegelijk kan digitalisering ook negatieve gevolgen hebben voor de sociale omgeving. Doordat steeds meer contact via schermen verloopt, neemt het aantal persoonlijke ontmoetingen af en neemt de kans op eenzaamheid en sociale isolatie toe.
De invloed van digitalisering komt uitgebreid aan bod in de special:
“De digitale wereld: risico’s en kansen voor gezondheid”.
Vrijwillige inzet als verbindende kracht
Vrijwilligers vormen een belangrijk fundament onder sportverenigingen, culturele organisaties, welzijnsactiviteiten en buurtinitiatieven en andere plekken waar mensen elkaar ontmoeten. Via deze organisaties ontstaan sociale contacten, netwerken en gevoelens van verbondenheid. Vrijwilligerswerk is bovendien gunstig voor de gezondheid van vrijwilligers zelf. Mensen die zich inzetten voor anderen ervaren vaak meer zingeving, sociale contacten en tevredenheid met hun leven.
De verwachte toename in Utrecht van mensen met een hbo- of wo-opleiding, hogere inkomens en 65- tot en met 75-jarigen geeft kansen voor vrijwillige inzet, omdat mensen uit deze groepen vaker vrijwilliger zijn.Tegelijk staat de huidige vorm van vrijwilligerswerk onder druk, omdat steeds minder vrijwilligers zich langdurig verbinden aan organisaties waar zij regelmatig vrijwilligerswerk doen. Vrijwilligers kiezen vaker voor tijdelijke of meer projectmatige taken.