Ondersteuning en zorg

De veranderende samenleving en stad hebben op verschillende manieren impact op formele en informele ondersteuning en zorg. De druk op ondersteuning en zorg in Utrecht stijgt door de toename van het aantal (oude) ouderen, het langer zelfstandig wonen van ouderen en de toename van ouderdomsziekten zoals artrose en dementie. De verwachte 15.000 meer inwoners met artrose en 2.300 meer inwoners met dementie in 2045 zullen bijvoorbeeld meer zorg vragen.  

Ondanks de groei van Utrecht in de afgelopen jaren is nog geen sprake van een duidelijk zichtbare groei van het zorggebruik in de ouderenzorg. Mogelijke verklaringen zijn technologische ontwikkelingen, tekorten aan zorgpersoneel en meer inzet van informele zorg.  

De toenemende druk op ondersteuning en zorg is geen typisch Utrechts probleem. Wel heeft Utrecht een aantal kenmerken die de druk verder kunnen vergroten:

• Net als in de andere G4-steden is de werkende middengroep in Utrecht relatief sterk ondervertegenwoordigd. Als de ondervertegenwoordiging verder toeneemt, zal in verhouding nog minder zorgpersoneel in Utrecht wonen. De kans dat ze in Utrecht werken wordt dan kleiner.  
• Utrecht kent relatief veel 75-plussers die alleenstaand zijn en geen kinderen (in de buurt) hebben. Dat zorgt voor een groter beroep op zelfredzaamheid en het sociaal netwerk van deze ouderen.  
• Utrecht kent een toenemende groep ouderen met een migratieachtergrond. Zij vragen andere ondersteuning.  

De verwachte groei naar zorg blijft vooralsnog uit

Utrechters worden niet alleen ouder, ze blijven ook langer thuis wonen. Dit past bij de landelijke tendens.Daalhuizen et al. (2019). Zelfstandig thuis op hoge leeftijd: verkenning van knelpunten en handelingsper spectieven in beleid en praktijk. Achtergrondstudie. Planbureau voor de Leefomgeving.iHet aandeel 85-plussers in Utrecht dat gebruik maakt van WlzWet langdurige zorg.-instellingszorg is tussen 2020 en 2025 gedaald van 26% naar 21%. In diezelfde periode is het aandeel Utrechtse 85-plussers dat gebruik maakt van Wlz-zorg aan huis gestegen van 11% naar 14%.Vektis (2026). Zorggebruik dashboard.i

Door meer ouderen én oude ouderen (dubbele vergrijzing), in combinatie met een groeiend aantal zelfstandig wonende ouderen, verwacht je een toename van de zorg aan huis en spoedopvang. Het gebruik van Wlz-zorg aan huis neemt in Utrecht inderdaad toe, maar het gebruik van wijkverpleging door Utrechtse 85-plussers is de afgelopen jaren stabiel gebleven. Landelijk daalt het aantal 85-plussers dat gebruikt maakt van wijkverpleging zelfs.Kroese et al. (2026). Verandering in de vraag en het gebruik van ouderenzorg in Nederland. RIVM.iDaarnaast gaan 85-plussers, zowel landelijk als in Utrecht, minder vaak naar de huisartsenpost dan in eerdere jaren.Vektis (2026). Zorggebruik dashboard.i

De afvlakking van het zorggebruik onder ouderen lijkt niet door één factor te worden verklaard. In de literatuur worden bijvoorbeeld een betere gezondheid en functionele zelfstandigheid van opeenvolgende generaties ouderen, een grotere nadruk op zelfredzaamheid in de wijkverpleging, de inzet van hulpmiddelen en technologie, informele ondersteuning door mantelzorgers en sociale netwerken, beleidswijzigingen die langer thuis wonen stimuleren en mogelijke na-effecten van de coronaperiode als verklaringen genoemd.Van der Heide et al. (2025). Monitor ouderenzorg: beweging in de samenleving. Zelf als het kan, thuis als het kan, digitaal als het kan. RIVM.iTot slot verbeterde de medische zorg voor chronische aandoeningen de afgelopen decennia sterk wat zorgt voor een betere kwaliteit van leven. De komende jaren verwachten we een sterkere groei van het aantal oude ouderen. Deze groei kan alsnog tot een stijging van de zorgvraag leiden, wat de toegankelijkheid en kwaliteit van zorg onder druk kan gaan zetten.Dekker et al. (2024). Zorg en sociaal domein. Themaverkenning bij de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. RIVM.i

Arbeidsmarkttekort in de zorg is groot

Als de ondervertegenwoordiging van de werkende middengroep in de stad verder toeneemt,ikan de druk op zorg en ondersteuning groter worden. Landelijk zijn er zorgen over een toekomstig tekort aan medewerkers in zorg en welzijn.Dekker et al. (2024). Zorg en sociaal domein. Themaverkenning bij de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. RIVM.iIn Utrecht speelt dit nu al. Zorgmedewerkers behoren vaak tot de werkende middengroep die in Utrecht ondervertegenwoordigd is. Zorgmedewerkers die buiten Utrecht wonen, kunnen ook dichter bij huis en dus niet in Utrecht werken.  

Een voorbeeld van de huidige druk op de zorg door gebrek aan personeel is de sterke daling in het aantal uren kraamzorg per gezin. Dit komt steeds vaker voor door onvoldoende beschikbaarheid van kraamverzorgenden. Gevolgen hiervan zijn dat kraamzorgorganisaties niet overal in de stad kraamzorg leveren. Een tekort aan personeel zien we ook terug in de ouderenzorg zoals in de Wmo-voorziening hulp bij huishouden. De vergrijzing, individualisering van de samenleving, het langer thuis wonen van ouderen en toenemende complexiteit van zorgvragen maken dat huishoudelijke hulp een steeds belangrijkere rol speelt. Door een groeiende zorgvraag, beperkte middelen en een tekort aan personeel staat deze voorziening in Utrecht steeds meer onder druk.i

Niet tijdige of te weinig zorg kunnen negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid. Zo verergeren mentale klachten bij oplopende wachttijden in de GGZPunton et al. (2022). 'You're on the waiting list': An interpretive phenomenological analysis of young adults' experiences of waiting lists within mental health services in the UK. PLoS One. 2022;17(3):e0265542.ien vermindert kwaliteit van leven van mensen die lang moeten wachten op niet-acute zorg.Jones et al. (2022). Association between delays to patient admission from the emergency department and all-cause 30-day mortality. Emerg Med J. 2022;39(3).i  

Meer zwaarbelaste mantelzorgers

Informele zorg, vrijwillige inzet en mantelzorg worden gezien als belangrijke antwoorden om de stijgende zorgkosten te beperken en de tekorten op de arbeidsmarkt te compenseren.Gemeente Utrecht (2025). Zorgen voor elkaar. Uitvoeringsprogramma Informele Zorg, Vrijwillige Inzet & Mantelzorg 2025 – 2027.iHoewel mantelzorg geven een positieve kant kan hebben, zo kan het een relatie hechter maken en zingeving geven, is het ook regelmatig zwaar.Movisie (2026). Mantelzorg en zingeving.iAls een mantelzorger constant veel moet doen, kan dat leiden tot overbelasting. Overbelasting heeft negatieve gevolgen voor de mantelzorger én voor degene voor wie de mantelzorger zorgt. De mantelzorger kan bijvoorbeeld fysieke of mentale klachten krijgen of rusteloosheid ervaren.MantelzorgNL (2026). Overbelaste mantelzorgers signaleren en ondersteunen.iDegene die verzorgd wordt, kan zich tot last gaan voelen. Net als landelijk zien we in Utrecht een toenemende druk op mantelzorgers. 26% van de mantelzorgers in Utrecht voelde zich in 2024 zwaarbelast. In 2020 was dit 13%. Ouderen blijven langer thuis wonen. Hierdoor is mantelzorg intensiever en langduriger geworden. Andere verklaringen voor de toegenomen overbelasting zijn dat:

• steeds meer mensen mantelzorg en werk combineren, omdat de arbeidsparticipatie van vrouwen sterk is gestegen.  
• zorg minder vaak gedeeld wordt met anderen door onder andere de individualisering.  
• mantelzorg steeds vaker regelwerk vraagt, waarbij de sterke digitalisering ervan niet voor alle mantelzorgers passend of toegankelijk is.Strating et al. (2026). Het laat je niet los. Resultaten van een kwalitatief verdiepend onderzoek naar de belasting van mantelzorgers. E:M+MA.i

Minder mantelzorgers in Utrecht geeft extra belasting

Gezien de verwachte groei van het aantal oude ouderen en een verwachte toename in arbeidsmarktkrapte zal de vraag naar mantelzorg nog groter worden. Dit geeft op zichzelf al risico op meer zwaarbelaste mantelzorgers. Het risico op meer zwaarbelaste mantelzorgers wordt versterkt omdat het aantal mensen dat mantelzorg kan geven (mantelzorgpotentieel) naar verwachting juist af gaat nemen. In de Utrechtse regio wonen bovendien relatief veel 75-plussers die alleenstaand zijn, kinderloos zijn en/of een kind hebben dat minimaal 50 kilometer verderop woont.Van Lieshout (2026). De Staat van Utrecht. Provincie Utrecht.iHierdoor zal een groter beroep worden gedaan op de zelfredzaamheid en het sociaal netwerk van deze ouderen en kan de druk op de wel aanwezige mantelzorgers in Utrecht nog verder toenemen. Bij gebrek aan zelfredzaamheid en een steunend netwerk zal alsnog een beroep worden gedaan op de professionele zorg.

Meer inwoners met (verhoogd) risico op gezondheidsproblemen  

De eerder genoemde impact via de sociale en fysieke leefomgeving kunnen leiden tot meer inwoners met gezondheidsproblemen of een verhoogd risico daarop. Deze toename komt dan bovenop de verwachte toename van gezondheidsproblemen door de vergrijzing in Utrecht, vooral door de sterke groei van het aantal 80-plussers.

Klimaatverandering zorgt ook voor een groter risico op gezondheidsproblemen. Hittegolven zullen naar verwachting vaker voorkomen en langer duren. Hierdoor ervaren meer mensen hitte gerelateerde gezondheidsproblemen en neemt sterfte door hitte toe. Daarnaast kunnen hogere concentraties pollen en ozon leiden tot meer luchtwegklachten en allergieën. Ook wordt een toename van infectieziekten verwacht door bijvoorbeeld een toename van exotische muggen en een langere activiteit van teken. Tot slot kan klimaatverandering directe en indirecte negatieve gevolgen hebben voor de mentale gezondheid. Een direct gevolg zijn mentale problemen door het meemaken van bijvoorbeeld een overstroming. Een indirect gevolg zijn bijvoorbeeld mentale problemen door zorgen over of angst voor klimaatverandering. Betgen et al. (2024). Gezondheidseffecten van klimaatverandering. Actualisatie van de huidige klimaatrisico's voor gezondheid. RIVM.i

Speciale aandacht voor ouderen met een migratieachtergrond

Ouderen met een migratieachtergrond vinden hun gezondheid minder goed en hebben beduidend meer gezondheidsproblemen dan ouderen zonder migratieachtergrond.CBS (2022). Integratie en Samenleven 2022 - GezondheidiZij hebben vaker meer chronische aandoeningenPharos (2020). Infosheet Zorggebruik ouderen.ien ook dementie komt verhoudingsgewijs vaker voor onder ouderen met een migratieachtergrond.iDoordat het aantal Utrechtse ouderen met een migratieachtergrond de komende jaren naar verwachting groeit, kan het aantal kwetsbare ouderen in de toekomst ook toenemen. 
Hoewel ouderen met een migratieachtergrond meer gezondheidsproblemen hebben, doen zij niet sneller en intensiever een beroep op zorg en ondersteuning. Utrechtse migrantenouderen met dementie maken bijvoorbeeld minder vaak gebruik van hulp en begeleiding vanuit de Wmo.iUit duidingsgesprekken met professionals blijkt dat juist veel meer zorg en ondersteuning wordt gegeven door mantelzorgers in het informele circuit. Dit komt omdat ouderen met een migratieachtergrond en hun mantelzorgers vaak andere behoeften en verwachtingen hebben over zorg en ondersteuning.Pharos (2020). Infosheet Zorggebruik ouderen.i

Kansen en risico’s van digitalisering

Digitalisering kan helpen om de zorg en ondersteuning toegankelijk en betaalbaar te houden waardoor mensen makkelijker passende zorg en ondersteuning kunnen vinden. Niet voor iedereen is digitale zorg passend.Hatami et al. (2022). Tele-medicine and improvement of mental health problems in COVID-19 pandemic: A systematic review. Int J Methods Psychiatr Res. 2022 Sep;31(3):e1924.iVoor sommige mensen vormt het juist een belemmering om zorg te gebruiken. Bijvoorbeeld als iemand beperkte digitale vaardigheden heeft, niet over de juiste digitale middelen beschikt of zich zorgen maakt over privacy.iDaarnaast kan mis- en desinformatie in de digitale wereld de gezondheid negatief beïnvloeden. Daarbij ontstaan ook risico’s voor toenemende gezondheidsverschillen.

De invloed van digitalisering komt uitgebreid aan bod in de special: 
“De digitale wereld: risico’s en kansen voor gezondheid”.