Oorzaken van digitale ongelijkheid
Ons kwalitatieve onderzoek laat ook zien dat niet iedereen evenveel kan profiteren van de positieve effecten van digitalisering. We beschrijven vijf oorzaken die de toegang tot de digitale wereld ongelijk maken, en daarmee ook de kansen op gezondheid en welzijn. Deze bevindingen komen uit het kwalitatieve onderzoek en zijn, waar mogelijk, aangevuld met literatuur.
1. Toegang tot digitale zorg en ondersteuning is ongelijk verdeeld
In de zorg en ondersteuning verloopt steeds meer digitaal. Denk bijvoorbeeld aan het inzien van een medisch dossier, een online consult met een arts of het aanvragen van een uitkering. Er zijn steeds minder offline alternatieven beschikbaar. Voor mensen met beperkte digitale vaardigheden of middelen wordt de toegang tot zorg en ondersteuning daardoor extra beperkt.Hierdoor lopen sommige inwoners informatie en zorgmogelijkheden mis. Dit kan bestaande gezondheidsverschillen versterken, doordat niet iedereen in gelijke mate toegang heeft tot passende zorg en ondersteuning. Juist de mensen die de meeste zorg nodig hebben, hebben vaak de minste toegang tot digitale zorg.
Zelfs wanneer mensen over voldoende digitale vaardigheden en middelen beschikken (zie oorzaak 2 en 3 hieronder), kan digitale informatie over het aanbod van zorg en ondersteuning complex, onoverzichtelijk en versnipperd zijn. Dit maakt het moeilijker om de juiste informatie te vinden en gebruik te maken van (digitale) zorg en ondersteuning.
Ook al kan je dat [aanbod] zien op de computer, dat je dan nog niet veel wijzer wordt door de hoeveelheid informatie dat er op je computer staat. […] Ik ben het er niet mee eens dat als je zelf digitaal vaardig bent of je hebt iemand in je omgeving... Dat het dan makkelijker is om dat aanbod te kunnen vinden. Dat blijft gewoon heel moeilijk. – Inwoner
2. Toegang tot digitale vaardigheden is ongelijk verdeeld
Digitale vaardigheden zijn belangrijk voor (kansen op) gezondheid. Mensen met beperkte digitale vaardigheden kunnen minder goed digitaal meedoen en hebben minder toegang tot zorg en ondersteuning. De toegang tot digitale vaardigheden is ongelijk verdeeld omdat niet iedereen dezelfde kansen krijgt om deze te ontwikkelen. Bijvoorbeeld omdat sommige mensen niet de mogelijkheid hebben om via school, werk of in hun omgeving te oefenen met digitale middelen.
Er zijn twee soorten digitale vaardigheden. Functionele digitale vaardigheden gaan over het kunnen uitvoeren van handelingen, zoals het bedienen van een computer of het versturen van een e-mail. Dit wordt ook wel ‘knoppenkennis’ genoemd. Kritische digitale vaardigheden gaan over het begrijpen van de digitale wereld en zijn belangrijk voor digitale weerbaarheid. Bijvoorbeeld voor het (juist) interpreteren van online-informatie en het herkennen van misinformatie.Misinformatie kan schadelijk zijn: mensen kunnen verkeerde gezondheidsadviezen opvolgen, betrouwbare informatie niet meer vertrouwen en daardoor zorg uitstellen of mijden.De snelle ontwikkelingen in AI onderstrepen het belang van het ontwikkelen van kritische vaardigheden, zeker omdat AI onjuiste of misleidende informatie kan geven. Zowel functionele als kritische digitale vaardigheden zijn nodig om goed mee te kunnen doen in de digitale wereld.
Hoe iemand denkt over de digitale wereld speelt een belangrijke rol bij het aanleren van digitale vaardigheden. Wanneer mensen het nut er niet van inzien, er geen tijd of energie voor hebben, of negatieve ervaringen hebben met de digitale wereld, zijn zij minder geneigd om digitale middelen te gebruiken en ermee te oefenen.Professionals en inwoners in Utrecht geven aan dat digitale angst en wantrouwen dit effect versterken. Mensen die de digitale wereld als onveilig, ingewikkeld of onbetrouwbaar ervaren, vermijden het gebruik van digitale middelen in het dagelijks leven en ontwikkelen daardoor minder snel nieuwe digitale vaardigheden. Hierdoor wordt het steeds moeilijker om digitaal mee te doen in een samenleving die steeds meer digitaliseert.
Nu bij de hack van Odido… Nou als je dan net je DigiD ergens hebt moeten geven, en stel dat het gehackt wordt... Nou dat kun je een probleem hebben, dat denk ik dan ook nog steeds. Ik ben daar ook wel een beetje huiverig voor. - Inwoner
De digitale wereld zal zich verder blijven ontwikkelen. Dit heeft als gevolg dat er steeds meer en nieuwe digitale vaardigheden gevraagd zullen worden. Dit is niet voor iedereen haalbaar, waardoor bestaande vormen van ongelijkheid steeds verder toenemen.
Digitale vaardigheden
Hoewel Nederland het meest digitaal vaardige land in Europa is, beschikt 16% van de Nederlanders niet voldoende over digitale basisvaardigheden.In Utrecht geeft 24% van de inwoners aan moeite te hebben met het gebruik van internet voor het maken van afspraken of het doen van aanvragen.Met name 65-plussers, inwoners zonder opleiding, met basisonderwijs of vmbo, en inwoners die slecht kunnen leven van hun inkomen hebben hier moeite mee. Daarnaast heeft 16% van de Utrechters soms tot vaak hulp nodig bij het gebruik van interneten voelt 8% zich soms tot vaak beperkt omdat ze internet niet kunnen gebruiken.
Uit onderzoek van panel Meetellenblijkt dat zowel in 2022 als in 2026 51% van de inwoners in een kwetsbare situatie moeite heeft met het doen van online aanvragen of afspraken maken. Een reden hiervoor is dat er hiervoor vaak een DigiD nodig is, wat niet iedereen heeft of makkelijk te gebruiken vindt.
Nou ik vind dat [DigiD] heel ingewikkeld, ik heb daar hulp bij gehad van mijn broer als het nodig is. – Panellid Meetellen in Utrecht
25% van de panelleden voelt zich beperkt omdat ze het ingewikkeld vinden om internet te gebruiken en 15% voelt zich beperkt omdat ze geen internet hebben. Panelleden die dak- of thuisloos zijn, voelen zich vaker beperkt doordat ze geen internet hebben, namelijk 44%.
3. Toegang tot digitale middelen is ongelijk verdeeld
Materiële toegang tot digitale middelen is een voorwaarde om digitaal mee te kunnen doen en digitale vaardigheden verder te kunnen ontwikkelen.Het gaat daarbij niet alleen om een internetverbinding, maar ook om geschikte en goed werkende apparaten die je niet met andere mensen hoeft te delen. Bijvoorbeeld een laptop met recente updates of een smartphone met een goed functionerende batterij en voldoende geheugen.
Ook in het kader van kosten... als je een goed werkende telefoon nog hebt, maar bepaalde dingen kun je er niet meer op doen, dan heb je ook niets meer aan die telefoon, of weinig meer. Niet voldoende meer. – Inwoner
Vrijwel alle Utrechters (99%) maken gebruik van internet.Sommige inwoners ervaren belemmeringen in de toegang tot digitale middelen door de kosten die dit met zich meebrengt. Professionals en inwoners signaleren dat vooral Utrechters die moeite hebben om rond te komen financiële stress ervaren door de kosten van internet en apparaten. In Utrecht heeft 1 op de 7 mensen moeite met rondkomen. Financiële stress kan een negatieve invloed hebben op zowel de fysieke als de mentale gezondheid. Omdat digitale middelen in de praktijk noodzakelijk zijn om mee te doen in de samenleving, voelen zij zich soms gedwongen tot moeilijke keuzes. Digitale middelen gaan vaak ten koste van andere basisbehoeften, zoals gezonde voeding. Op deze manier kan dit bestaande gezondheidsverschillen vergroten.
Toegang tot internet is van levensbelang tegenwoordig, zonder kom je nergens, dat is vergelijkbaar met water, ja. – Professional
4. Toegang tot sociaal netwerk is ongelijk verdeeld
Het sociale netwerk speelt een belangrijke rol bij het kunnen meedoen in de digitale wereld. Wanneer mensen geen of een beperkt sociaal netwerk hebben, missen zij ondersteuning bij digitale vragen.Bijvoorbeeld vragen over het gebruik van apps of het herkennen van verdachte berichten. Daardoor hebben zij minder mogelijkheden om digitale vaardigheden te ontwikkelen en lopen zij sneller vast in digitale processen. Dit beperkt hun toegang tot de digitale wereld en heeft daarmee ook een negatief effect op hun kansen op gezondheid.
Door digitalisering kan het sociale netwerk veranderen en voor sommige groepen zelfs verder beperkt worden. Doordat sociaal contact en dienstverlening steeds vaker online plaatsvinden, is het minder vanzelfsprekend om anderen tegen te komen en veranderen bestaande sociale relaties.Volgens professionals en inwoners in Utrecht kan dit leiden tot minder (kwaliteit van) sociale contacten en meer eenzaamheid, wat de toegang tot ondersteuning door het sociale netwerk verder beperkt.
Alles wordt gedigitaliseerd en daardoor kan er wat meer afstand van elkaar ontstaan, als je alles achter de computer regelt, je hoeft niet meer een levend wezen te spreken en... ik denk dat dat wel een versterkend effect heeft op vereenzaming. – Professional
Eenzaamheid in Utrecht
In Utrecht is 13% van alle volwassenen (18+) ernstig eenzaam. Utrechters die in het buitenland zijn geboren, moeite hebben met rondkomen, in eenouder- en eenpersoonshuishoudens en met basisonderwijs, vmboVmbo of een vergelijkbare opleiding zoals lbo of mavo. Hieronder verstaan we ook mbo-niveau 1., havo, vwo of mbo-opleiding zijn vaker ernstig eenzaam.Tegelijkertijd heeft niet iedereen met een sociaal netwerk ook daadwerkelijk toegang tot hulp. Professionals en inwoners in Utrecht geven aan dat sommige Utrechters het lastig vinden om hulp te vragen. Dit is met name het geval voor inwoners die herhaaldelijk een beroep moeten doen op hun sociale netwerk. Ze willen anderen niet tot last zijn, schamen zich voor hun vragen of voelen dat ze iets moeten terugdoen, terwijl dat niet altijd kan of nodig is.
Als ik hulp nodig heb van iemand, dan wil ik ook graag iets terug doen wat binnen mijn mogelijkheden ligt. Dit vind ik dus soms moeilijk, ik probeer nu te leren, je hoeft dan niet jouw vaardigheden aan de ander... van wie jij hulp krijgt, terug te geven. - Inwoner
Daarnaast is het voor veel mensen ook lastig om hulp aan te bieden, omdat zij niet zeker weten of hun aanbod gewenst is. Ook kunnen mensen die hulp geven overbelast raken.
5. Vertrouwen in de overheid en organisaties is ongelijk verdeeld
Vertrouwen in de overheid en andere organisaties is belangrijk voor gelijke kansen op gezondheid. Wanneer mensen weinig vertrouwen hebben in de overheid en andere organisaties, maken zij minder gebruik van hulpverlening en volgen zij gezondheidsadviezen minder snel op.In het kader van digitalisering speelt vertrouwen ook een belangrijke rol. Een laag vertrouwen in de overheid en andere organisaties kan leiden tot twijfel over (gezondheids)informatie en maakt mensen vatbaarder voor misinformatie online.Een voorbeeld hiervan is wantrouwen in de informatie over vaccinaties, een reden van de dalende vaccinatiegraad.
Vertrouwen is ongelijk verdeeld tussen inwoners. Dit is ook een reden dat niet alle groepen in gelijke mate gebruik maken van digitaal aanbod en informatie. Hierdoor hebben zij minder toegang tot betrouwbare informatie en passende hulp. Dit kan ertoe leiden dat gezondheidsverschillen toenemen.
Vertrouwen in de overheid
In Utrecht heeft 31% van de inwoners tamelijk veel of heel veel vertrouwen in de landelijke overheid en 57% in de lokale overheid. Utrechters hebben het meeste vertrouwen in het college van Burgemeester en Wethouders. Dit vertrouwen verschilt tussen groepen Utrechters. Inwoners zonder opleiding of met basisonderwijs of vmboVmbo of een vergelijkbare opleiding zoals lbo of mavo. Hieronder verstaan we ook mbo-niveau 1. en inwoners die moeite hebben met rondkomen hebben minder vertrouwen in het college van Burgemeester en Wethouders, net als 55-plussers.Uit een onderzoek van Meetellen in Utrecht blijkt dat de helft van de mensen in een kwetsbare situatie vertrouwen heeft in het UWV en 41% in de Belastingdienst. De huisarts en het Buurtteam worden het meest vertrouwt, namelijk door 78% en 70% van de panelleden.