Veiligheidsbeleving
Invloed van digitalisering op veiligheidsbeleving
Doordat het dagelijks leven steeds meer online plaatsvindt, komen ook onveiligheid en criminaliteit steeds vaker online voor. In de digitale wereld lijken soms andere omgangsnormen te gelden dan in de fysieke wereld, waardoor grenzen kunnen vervagen. De anonimiteit van de digitale wereld zorgt ervoor dat mensen eerder schadelijk gedrag vertonen, zoals haatreacties, pesten, digitaal ‘voor eigen rechter spelen’Ook wel Digitaal vigilantisme genoemd. Dat is een vorm van collectieve actie, morele afkeuring of terechtwijzing (bijvoorbeeld via online shaming, intimidatie of doxing) gericht aan personen die ongewenst sociaal gedrag vertonen. - Bron: Ratheneau (2021). Online ontspoord. en online criminaliteit. Ook is online gedrag moeilijker te controleren, waardoor ongewenst gedrag makkelijker kan ontstaan en doorgaan.
Professionals: De kans bestaat dat Utrechtse jongeren snel in een fuik van discriminerend gedachtegoed komen
Uit een duidingsgesprek met Utrechtse professionals blijkt dat zij zien dat jongeren steeds sneller en jonger in aanraking komen met schadelijke online content.Zij kunnen op sociale media terechtkomen in een ‘fuik’, waarin discriminerend en ander schadelijk gedachtegoed, zoals de manosphere, wordt genormaliseerd.Algoritmen op sociale media bevelen content aan op basis van de verwachting dat iemand hierdoor blijft kijken, klikken of reageren. Hierdoor krijgen kinderen en jongeren vaker vergelijkbare content te zien, waardoor zij, in sommige gevallen, steeds meer worden blootgesteld aan bepaalde schadelijke content.Ook gaat de verspreiding van mis- en desinformatie via sociale media razendsnel. Ook voor gemeenten kan deze desinformatie problematisch zijn.Professionals merken dat die snelheid het voor jongeren lastig maakt om informatie te beoordelen en er een goed onderbouwde mening over te vormen. Verder is online gedrag lastig controleerbaar voor ouders. Daardoor ontstaat er meer ruimte voor jongeren om online te pesten of discriminerende opmerkingen te plaatsen.
Impact van AI op veiligheid, gezondheid en welzijn
Kunstmatige Intelligentie, ook wel AI (artificial intelligence) genoemd, beïnvloedt gezondheid en welzijn op verschillende manieren. Het biedt kansen, bijvoorbeeld voor ondersteuning en het verbeteren van kwaliteit in de (geestelijke) gezondheidszorg. Ook kunnen AI-toepassingen helpen om gezondheidsproblemen eerder te signaleren en zo bijdragen aan preventie.Tegelijkertijd bestaan er ook risico's rondom privacy door het verzamelen van gezondheidsgegevens. AI brengt daarnaast ook andere risico’s met zich mee, zoals het verspreiden van mis- en desinformatie, en het maken van foto's, filmpjes of geluidsopnames die niet echt gebeurd zijn (deepfakes). Dit maakt het lastig om betrouwbare informatie van onbetrouwbare informatie te onderscheiden. Ook kan AI negatieve effecten hebben op mentale gezondheid. Zo kunnen algoritmen op sociale media bijdragen aan psychische klachten, maar ook aan polarisatie.Daarnaast zijn er vanuit zorgen rondom AI en veiligheid. Zo kan AI zorgen voor toenemende cyberaanvallen, die groter en complexer kunnen zijn.
Door digitalisering ontstaan andere vormen van criminaliteit, zoals online oplichting en fraude. Momenteel begint 42% van alle criminaliteit online.Online oplichting kan leiden tot langdurige stress en verminderd welzijn onder slachtoffers.Slachtoffers ervaren klachten zoals slaapproblemen, angst, depressieve gevoelen of het herbeleven van het voorval.Verder voelen veel slachtoffers van online criminaliteit zich minder veilig en hebben zij minder vertrouwen in andere mensen.Ook inwoners en professionals uit Utrecht zien dat online criminaliteit kan leiden tot mentale klachten bij slachtoffers. Bijvoorbeeld het ervaren van stress en angst voor het gebruik van de digitale wereld.
Uit landelijk onderzoek blijkt dat ongeveer 40% van de kinderen (8-12 jaar) en jongeren (13-18 jaar) zich online (soms) onveilig voelen. Dit komt bijvoorbeeld door negatieve reacties op sociale media, het makkelijk verspreiden van informatie of angst om gehackt worden.
(Sociale) veiligheid van Utrechters op het internet
Kinderen
In Utrecht is 10% van de kinderen (10-12 jaar) en 8% van de jongeren (12-14 jaar) in de afgelopen 3 maanden gepest op sociale media. 7% van de kinderen heeft wel eens een nare ervaring gehad via het internet of sociale media.
Volwassenen
In 2025 waren ongeveer 52.000 Utrechters (16,5%) slachtoffer van online criminaliteit.
Wet- en regelgeving over sociale media
Wereldwijd groeit de zorg over de impact van sociale media op kinderen en jongeren. Dit roept de vraag op of en hoe de overheid een verantwoordelijkheid heeft om de online veiligheid en het welzijn van inwoners in de digitale publieke ruimte te waarborgen, net zoals ze dat in de offline publieke ruimte doen. Australië is het eerste land dat een harde grens heeft ingevoerd: jongeren onder de 16 jaar mogen geen gebruik meer maken van sociale media platforms zoals TikTok, Instagram, Snapchat en YouTube. Tegelijkertijd zijn er na een eerste evaluatie in Australië twijfels over het effect van deze leeftijdsgrens. Ouders lijken minder zicht te hebben op het sociale media gebruik, volgens het NJR kan het daarom niet de enige maatregel zijn die er wordt getroffen.
In Nederland kiezen steeds meer middelbare scholen voor het weren van mobiele telefoons uit de klas, vaak volgens het principe “thuis of in de kluis”. Leerlingen en ouders zien zowel voor- als nadelen van dit beleid. Zo kan het beleid leiden tot minder afleiding en meer offline interacties, maar ook minder bereikbaarheid en een afname van autonomie bij de leerlingen.
Een regionaal voorbeeld van een duidelijke overheidsboodschap rond de digitale ruimte is te zien in Arnhem. Daar geven alle Arnhemse schoolbesturen, verschillende kinderopvangen, maatschappelijke organisaties en de gemeente Arnhem samen het advies om kinderen zo laat mogelijk een smartphone te geven en de toegang tot sociale media te verbieden totdat kinderen 16 jaar oud zijn.
Op dit moment is er onvoldoende duidelijkheid over de effectiviteit van wet- en regelgeving over sociale media. Daarom geven wij hier in deze special geen aanbeveling over.