Mentale gezondheid
Invloed van digitalisering op mentale gezondheid
Onderzoek laat zien dat vooral jongeren kwetsbaar zijn voor de effecten van de digitale wereld op mentale gezondheid.De digitale wereld kan een negatief effect hebben op het zelfbeeld van jongeren.Met name op sociale media zie je bijvoorbeeld sociale vergelijking, het aantal ‘likes’ en volgers, blootstelling aan onrealistische schoonheidsidealen en schadelijke algoritmes. Verder kan het gebruik van digitale media leiden tot symptomen van angst en depressie.
Digitalisering heeft ook invloed op de cognitieve ontwikkeling van de jeugd. Er zijn zorgen over de invloed van digitale media op taalachterstanden, concentratieproblemen en vaardigheden zoals plannen en organiseren. Ook heeft digitale media een negatieve invloed op de studieprestaties van jongvolwassenen.
Tegelijkertijd kan de digitale wereld, en specifiek sociale media, ook positieve effecten hebben. Via digitale platforms kunnen jongeren hun identiteit ontwikkelen, zichzelf uiten en rolmodellen vinden. Zo kan het bijdragen aan meer zelfvertrouwen en een hogere levenstevredenheid.
Veel digitale platforms zijn bewust ontworpen om zo lang mogelijk aandacht vast te houden. Dit geldt niet alleen voor kinderen en jongeren; ook volwassenen zijn hier gevoelig voor. Aandacht wordt in de digitale wereld gezien als waardevol: wie aandacht weet te trekken en vast te houden, kan invloed uitoefenen op wat mensen denken, voelen en doen.Deze continue prikkels kunnen ertoe leiden dat mensen vaker en langer online blijven. Het is dan ook niet verrassend dat digitalisering ook voor volwassenen gevolgen kan hebben voor de mentale gezondheid. Zo kan problematisch smartphonegebruikIn dit onderzoek is er bij 1 op de 8 ouders sprake van problematisch of excessief smartphonegebruik. Dit wil zeggen dat het smartphonegebruik het dagelijks functioneren tegenwerkt en dat de mate van controle over het eigen smartphonegebruik niet voldoende is. zorgen voor een lager mentaal welzijn, meer stress- en burn-outklachten en een verminderde concentratie.
De effecten van digitalisering op mentale gezondheid zijn dus niet voor iedereen hetzelfde. Persoonlijke eigenschappen zoals gender (meisjes kunnen vatbaarder zijn voor negatieve effecten), het vermogen om emoties te reguleren en persoonlijkheid spelen hierbij ook een rol.Bovendien hangt het effect van digitalisering sterk samen met de manier en mate van gebruik. Overmatig beeldschermgebruik kan een negatief effect hebben op mentale gezondheid: het ervaren van angst of depressie, meer negatieve emoties en antisociaal gedrag.Wanneer gebruik van sociale media en gamen dwangmatig wordt of iemand de controle kwijtraakt, kan dit ook leiden tot depressie en angst.
Hoe wordt risico op problematisch sociale mediagebruik onder jongeren gemeten?
Risico op problematisch sociale mediagebruik wordt gemeten met zeven vragen, zoals 'Hoe vaak vind je het moeilijk om met sociale media te stoppen?', 'Hoe vaak gebruik je liever sociale media dan dat je in het echt tijd met anderen doorbrengt?' en 'Hoe vaak ga je sociale media gebruiken omdat je je rot voelt?'. Wanneer deze vragen vooral met ‘soms’ of ‘(heel) vaak’ worden beantwoord, is er vermoedelijk gebrek aan controle op het eigen sociale mediagebruik en is er risico op problematisch sociale mediagebruik. In gesprek met jongvolwassenen blijkt dat het niet altijd lukt om andere vormen van ontspanning in te zetten, zoals wandelen of het lezen van een boek. Dit heeft te maken met de constante beschikbaarheid van snelle prikkels op sociale media, waardoor het moeilijker is om activiteiten te doen die pas later beloning geven, zoals lezen. Dit is met name uitdagend op de momenten wanneer jongvolwassenen niet lekker in hun vel zitten of weinig energie hebben. Het is op die momenten makkelijker om sociale media erbij te pakken, omdat ze zich daar minder voor hoeven te concentreren.
Sociale media en mentale gezondheid in Utrecht
Kinderen
De Jeugdmonitor Utrecht (2025) laat zien dat 21% van de kinderen die meer dan twee uur per dag een scherm gebruiken in hun vrije tijd een verhoogd risico heeft op psychosociale problemen. Bij kinderen die minder dan twee uur een scherm gebruiken is dit 11%. Ook voelen kinderen die in hun vrije tijd meer dan twee uur per dag hun scherm gebruiken zich vaker (heel) vaak gestrest (36%) dan kinderen die minder dan twee uur per dag hun scherm gebruiken (23%).
Jongeren en jongvolwassenen
Uit gesprekken met jongvolwassenen over sociale media blijkt dat een deel hierdoor verminderde concentratie en mentale overbelasting ervaart en last heeft van “doomscrollingDoomscrollen is van het ene naar het andere negatieve nieuwsbericht scrollen, waardoor je je steeds somberder gaat voelen.”. Tegelijkertijd kan sociale media volgens de jongvolwassenen voor ontspanning zorgen en een afleiding zijn voor negatieve gedachtes en stress. Ze kunnen via sociale media ook inspiratie opdoen over (gezonde) recepten en sport.
Als je de hele dag aan staat, zijn de momentjes dat je juist je telefoon en social media even die rust geeft. Even verstand op 0, even leuk geëntertaind worden denk ik ofzo. - Jongvolwassene
In gesprek met jongvolwassenen blijkt dat het niet altijd lukt om andere vormen van ontspanning in te zetten, zoals wandelen of het lezen van een boek. Dit heeft te maken met de constante beschikbaarheid van snelle prikkels op sociale media, waardoor het moeilijker is om activiteiten te doen die pas later beloning geven, zoals lezen. Dit is met name uitdagend op de momenten wanneer jongvolwassenen niet lekker in hun vel zitten of weinig energie hebben. Het is op die momenten makkelijker om sociale media erbij te pakken, omdat ze zich daar minder voor hoeven te concentreren.
Volwassenen
54% van de leden van het Bewonerspanel Utrecht geeft in het najaar van 2024 aan dat zij ongunstige gevolgen van digitalisering op mentale gezondheid zien. Bijvoorbeeld de druk om aan verwachtingen te voldoen.
Stoppen en problemen met social media