Image
Taal van de content
Nederlands

Gezondheidsverschillen

Gezondheidsverschillen verkleinen voor individu en samenleving

We kennen in Nederland en Europa een grote en structurele ongelijkheid.Hoe groot gezondheidsverschillen in een land zijn, varieert en hangt samen met sociaal beleid, economische beleid (arbeidsmarktregulering en fiscaal beleid) en sociale determinanten (met name onderwijs, werk en inkomen). In Nederland is de ongelijkheid kleiner dan in veel andere landen,maar nog steeds zorgelijk.

De ongelijkheid die tussen mensen bestaat, is ingewikkeld en wordt vaak bepaald door factoren die buiten de invloed van individuen liggen. Dit wordt in onze samenleving echter lang niet altijd zo gezien. Succes en falen worden vaak toegeschreven aan het eigen handelen (meritocratisering), terwijl niet iedereen gelijke kansen heeft. Ongelijkheid is niet alleen onrechtvaardig voor mensen zelf, maar heeft ook maatschappelijke en economische impact. Het zet het menselijk en sociaal kapitaal van de samenleving onder druk en zorgt voor minder arbeidsparticipatie en hogere zorguitgaven. Ook werkt het door in volgende generaties. Inzet op het verkleinen van gezondheidsverschillen is noodzakelijkvanuit ethisch perspectief en is essentieel voor zowel het individu, de samenleving en de economie.

Ook Utrecht kent een structurele ongelijkheid.Een groeiende en verdichtende stad geeft voor inwoners in een kwetsbare positie extra risico’s. Inwoners met een lager inkomen ervaren bijvoorbeeld vaak als eerste en het sterkst de gezondheidseffecten van veranderende leefomstandigheden en schaarste van voorzieningen.Zij hebben bijvoorbeeld minder keuzevrijheid in waar ze wonen en kunnen minder invloed uitoefenen op hun woonomgeving,zoals maatregelen nemen tegen hitte. Deze risico’s maken het in Utrecht extra urgent in te zetten op het verkleinen van gezondheidsverschillen.

Gezondheidsverschillen blijven groot

De meeste Utrechtse volwassenen (79%) voelen zich gezond, maar er bestaat een groep Utrechters met grote gezondheidsachterstand. Dit betekent dat gezondheidsverschillen in Utrecht -net als landelijk en in Europa- nog steeds groot zijn.  

De grootste gezondheidsachterstand zien we bij groepen Utrechters:

  • die moeite hebben met rondkomen
    15% van de volwassenen in Utrecht heeft moeite met rondkomen. Kunnen rondkomen is de basis voor andere leefdomeinen. Die leefdomeinen hebben op hun beurt ook invloed op rondkomen. Financiële problemen kunnen leiden tot psychische en lichamelijke gezondheidsproblemen. Sommige mensen kunnen door gezondheidsproblemen minder werken, waardoor ze leven van een laag inkomen of van een uitkering. Hierdoor ontstaat het risico om terecht te komen in een vicieuze cirkelwaarin problemen elkaar versterken. Het is daarom noodzakelijk om op deze grondoorzaak van gezondheid en welzijn in te zetten. In onderstaande figuur is te zien dat 65-plussers die moeite hebben met rondkomen ongeveer 1,5 keer vaker vallen dan 65-plussers zonder moeite met rondkomen;

Verschillen tussen 65-plussers met en zonder moeite met rondkomen

Infogram URL

Zie voor meer informatie ook de paragraaf Rondkomen en werk.

  • met basisonderwijs of vmbo als laatst afgeronde opleiding
    Dit betreft 18% van de volwassenen. Utrechtse volwassenen met basisonderwijs of vmbo nemen bijvoorbeeld veel minder vaak deel aan cultuur (59%) zoals het bezoeken van een film, concert, museum of festival dan andere Utrechtse volwassenen (gemiddeld 90%). Dit geeft een risico op gezondheidsverschillen,want cultuurparticipatie heeft een positief effect op welzijn en gezondheid;
  • eerste generatie migranten
    24% van de Utrechters is in het buitenland geboren. Eerste generatie migranten van 18 jaar en ouder roken en/of vapen veel vaker elke dag (12%) dan volwassenen met een Nederlandse herkomst (6%);
  • in een éénpersoonshuishouden
    27% van de volwassenen heeft een éénpersoonshuishouden. Volwassenen in een éénpersoonshuishouden zijn veel vaker ernstig (13%) eenzaam dan volwassenen in Utrecht gemiddeld (20%);
  • 65-plussers met een niet-Europese migratieachtergrond en/of met lage gezondheidsvaardigheden22% van de Utrechtse 65-plussers heeft een niet-Europese migratieachtergrond. Van de ouderen met een Nederlandse herkomst heeft 65% een goed ervaren gezondheid, dit is 53% onder ouderen met een niet-Europese herkomst.

Inwoners met bovenstaande kenmerken bevinden zich vaker in een kwetsbare situatie. We spreken van een kwetsbare situatie wanneer iemand twee of meer risicofactoren heeft en tegelijkertijd te weinig beschermende factoren (hulpbronnen) heeft om in basisbehoeften te voorzien. Deze factoren kunnen zich bijvoorbeeld voordoen op het gebied van gezondheid (zoals psychische problemen), zelfredzaamheid, leefomstandigheden of sociaaleconomische positie (zoals een inkomen onder de armoedegrens). Hoe meer risicofactoren iemand heeft, hoe kwetsbaarder de situatie, vooral als hulpbronnen ontbreken. 24% van alle volwassenen in Utrecht heeft twee of meer risicofactoren.

Begin 2027 verschijnt een rapportage waarin we meer resultaten delen over Utrechters in een kwetsbare situatie.

Duidelijke gezondheidsverschillen naar (sub)wijken

In de wijk Overvecht en de subwijken Kanaleneiland en Transwijk (in Zuidwest), Zuilen-Noord en -Oost (in Noordwest) en Nieuw Hoograven-Bokkenbuurt (in Zuid) wonen relatief meer Utrechters met kenmerken die hierboven werden beschreven.  Kinderen, volwassenen en ouderen uit deze (sub)wijken staan vaker op achterstand dan gemiddeld in Utrecht. Deze (sub)wijken komen ook naar voren in de integrale buurtanalyse in het scheidslijnenrapport. 

De achterstand van inwoners uit deze wijken is terug te zien in de levensverwachting van deze inwoners: Utrechters van Overvecht leven gemiddeld 13,9 jaar korter in goede gezondheid dan inwoners van Noordoost. Ook hebben volwassenen in deze (sub)wijken vaker meerdere (gezondheids)problemen.

Levensverwachting in goed ervaren gezondheid, naar wijk

Infogram URL

Dat in de bovengenoemde (sub)wijken meer inwoners op achterstand staan, vergeleken met andere Utrechtse wijken, is al jaren het geval. Dit ondanks grote investeringen in wijken, zoals de wijkaanpak Samen voor Overvecht. We weten uit onderzoek dat het verkleinen van gezondheidsverschillen moeilijk is en een lange adem vraagt.Bovendien komt uit duidingsgesprekken en onderzoeknaar voren dat Overvechters, met wie het beter gaat, uit Overvecht verhuizen en er nieuwe bewoners in de wijk komen, die zich in een meer kwetsbare situatie bevinden en extra ondersteuning nodig hebben. Het woningaanbod speelt hierin een belangrijke rol: in Overvecht staan vooral sociale huurwoningen. Daardoor wonen hier vaker Utrechters met een lager inkomen en mensen in een kwetsbare situatie.

Naast Utrechters uit de hiervoor genoemde (sub)wijken, staan inwoners uit Leidsche Rijn steeds vaker op achterstand. Volwassenen uit Leidsche Rijn zijn bijvoorbeeld vaker dan gemiddeld eenzaam en kinderen zijn minder vaak gevaccineerd. Vooral Utrechters uit de subwijk Terwijde staan op achterstand. In duidingsgesprekken wordt genoemd dat Leidsche Rijn groeit en qua populatie diverser wordt, onder andere door de toevoeging van sociale huurwoningen en gemengde In deze complexen wonen reguliere huurders en mensen en mensen in een kwetsbare situatie, zoals statushouders of voormalig dakloze mensen.. Deze ontwikkeling zorgt bijvoorbeeld voor een grotere vraag naar passende voorzieningen, die niet altijd voldoende beschikbaar zijn. 

Voor jongeren verschilt het per thema welke wijken opvallen. 

Jongeren uit:

  • Overvecht, Zuidwest en Leidsche Rijn bewegen minder vaak dan gemiddeld;  
  • Vleuten-De Meern ervaren vaker prestatiedruk, vinden school minder vaak leuk en voelen zich vaker onveilig op school;  
  • Oost roken en vapen vaker, gebruiken vaker alcohol en hebben vaker wel eens cannabis gebruikt;
  • West scoren op de meeste gezondheidsthema’s gunstiger dan jongeren uit andere wijken.

Gezondheidsverschillen ontstaan op jonge leeftijd

Gezondheidsverschillen ontstaan soms al vóór de geboorte. 14% van de zwangere vrouwen met basisonderwijs of vmbo rookt tijdens de zwangerschap. Dit percentage ligt veel lager bij zwangere vrouwen met havo, vwo of mbo (6%) en bij zwangere vrouwen met hbo of wo als laatst afgeronde opleiding (1%). Roken tijdens de zwangerschap verhoogt de kans op vroeggeboorte, laag geboortegewicht en heeft bijvoorbeeld effect op de longfunctie, overgewicht en latere rookgedrag van het kind.

Ook in de ontwikkeling van 1- en 2-jarige kinderen zijn duidelijke verschillen naar opleiding van hun ouders. Kinderen van ouders met basisonderwijs, vmbo, havo, vwo of mbo ontwikkelen zich vaker langzaam (volgens Van Wiechenschema) dan kinderen van ouders met hbo of wo als laatst afgeronde opleiding. Dit verschil werd bovendien groter tussen 2015 en 2022. Verder zien we dat verschillen in vaccinatiegraad van kinderen groter zijn geworden naar herkomst en wijken. Verklaringen voor de dalende vaccinatiegraad zijn de afname van het vertrouwen in de overheid en de invloed van desinformatie.

Meer weten over de vaccinatiegraad in Utrecht? Zie de paragraaf Ondersteuning en zorg.

Gezondheidsverschillen tussen kinderen nemen toe naarmate kinderen ouder worden. Dit is duidelijk zichtbaar bij verschillen in overgewicht van kinderen, naar opleiding van hun ouders. Op 3-jarige leeftijd zien we al verschillen in overgewicht. Deze zijn op 5-jarige leeftijd nog groter geworden.

Meer weten over overgewicht? Zie de paragraaf Leefgewoonten.

Percentage kinderen met overgewicht, naar laatst afgeronde opleiding van ouders

Infogram URL

Meer weten over de eerste duizend dagen van Utrechtse kinderen? Zie de VMU-special Eerste 1000 dagen van kinderen. 

Digitale ongelijkheid kan bestaande gezondheidsverschillen vergroten

Digitalisering heeft zowel positieve als negatieve (in)directe effecten op gezondheid en welzijn. Enerzijds kan digitalisering bijdragen aan sociale verbondenheid, toegang tot informatie en ondersteuning, anderzijds bestaan er risico’s zoals eenzaamheid, stress, weinig bewegen en blootstelling aan schadelijke online beelden of interacties.De mate waarin deze effecten optreden, hangt sterk af van factoren zoals welke digitale media wordt gebruikt, de frequentie van gebruik en kenmerken van de persoon.

Niet iedereen kan evenveel profiteren van de positieve effecten van de digitale wereld. Digitalisering maakt bestaande gezondheidsverschillen zichtbaar én kan deze verschillen versterken. Dit komt doordat de toegang tot de digitale wereld ongelijk verdeeld is. Er zijn verschillen in:

  • toegang tot digitaal zorg en aanbod
  • toegang tot digitale vaardigheden
  • toegang tot digitale middelen
  • toegang tot sociaal netwerk
  • vertrouwen in de overheid en andere organisaties  

Vooral ouderen, mensen met een basisonderwijs of vmbo-opleiding, mensen met een lager inkomen, mensen in een kwetsbare situatie, mensen die moeite hebben met lezen en/of schrijven en mensen met een beperkt sociaal netwerk kunnen verder achterop raken, doordat bijvoorbeeld zorg voor hen minder toegankelijk wordt.

Dit maakt dat toegang tot de digitale wereld een voorwaarde is geworden voor volwaardig meedoen, gezondheid en kansengelijkheid en het is daarmee een maatschappelijke opgave.  

Meer weten over de invloed van digitalisering op gezondheid en gezondheidsverschillen? Zie de VMU-special De digitale wereld: risico’s en kansen voor gezondheid.

Weinig veranderingen in gezondheidsverschillen

Het verkleinen van gezondheidsverschillen blijkt zowel Europees,landelijkals in Utrecht erg lastig. Over het algemeen zien wij in Utrecht weinig veranderingen in gezondheidsverschillen. De veranderingen die we zien, zijn vaak ongunstig:

  • We zien ongunstige ontwikkelingen in gezondheid en factoren die gezondheid beïnvloeden onder 18- tot en met 39-jarigen. Die ongunstige ontwikkelingen zijn er niet bij 65-plussers. Het RIVM concludeert dit ook voor ervaren gezondheid.Gezondheidsverschillen tussen groepen zijn vaak het resultaat van meerdere factoren. Naast leeftijd spelen bijvoorbeeld opleiding, moeite met rondkomen, sociale steun en deelname aan werk of onderwijs een rol.Waar de ongunstige ontwikkelingen bij jongvolwassenen door komen is daarom lastig te zeggen. Tijdens duiding is genoemd dat prestatiedruk en zorgen over maatschappelijke ontwikkelingen mogelijk een rol spelen.

Percentage volwassenen dat zeer tevreden is met zijn of haar woning, naar leeftijdsgroep

Infogram URL
  • Door ongunstige ontwikkelingen in gezondheid en factoren die gezondheid beïnvloeden (zoals sociaal contact) bij volwassenen met mbo, havo, vwo als laatst afgeronde opleiding, worden verschillen groter in vergelijking met volwassenen met hbo of wo. Ook deze trend wordt landelijk herkend.

Percentage volwassenen met hoog risico op angststoornis of depressie, naar opleiding

Infogram URL

Gezondheidsverschillen naar rondkomen stabiliseren

Gezondheidsverschillen tussen mensen die wel en geen moeite hebben met rondkomen, stabiliseren in Utrecht. Dit is een trendbreuk met eerdere jaren waarin deze verschillen steeds groter werden. In de groep inwoners met moeite met rondkomen is het aandeel inwoners met een hbo-/wo-opleiding groter geworden en het aandeel met een vmbo-/mbo-opleiding kleiner geworden. Mogelijk verklaart dit de stabilisering. Daarnaast is in Utrecht veel inzet geweest op de groep met moeite met rondkomen om gelijke kansen van inwoners te vergroten.

Verschillen voor ervaren gezondheid tussen volwassenen met en zonder moeite met rondkomen

Infogram URL

Uit een rapportage van Nibud blijkt dat de positie van huishoudens met lage inkomens in Utrecht zich gunstig ontwikkelt. Alle soorten huishoudens met een laag inkomen zouden maandelijks volgens de berekening van het Nibud rond moeten kunnen komen, als ze gebruik maken van alle beschikbare regelingen en er geen onvoorziene tegenvallers of schulden zijn. Deze voorwaarden vragen veel van huishoudens met een laag inkomen. Dat zij niet van alle beschikbare regelingen gebruikmaken, kan bewust of onbewust zijn.

In het hoofdstuk Rondkomen en werk is meer informatie te vinden over deze redenen.