Leefgewoonten
14% van de ziektelastDe ziektelast is de hoeveelheid gezondheid die patiënten gemiddeld verliezen gedurende een normaal verwachte levensduur als gevolg van een aandoening. in Nederland komt door ongezonde leefgewoonten, waarbij roken de grootste last veroorzaakt. Ongezonde leefgewoonten leiden landelijk jaarlijks tot 35.000 sterfgevallen en 8,3 miljard euro aan zorguitgaven.Onvoldoende bewegen zorgt voor de meeste zorguitgaven,gevolgd door roken.Gezonde leefgewoonten zijn veel meer dan een individuele keuze. Ze hangen samen met de sociale en fysieke omgeving en economische positie van mensen.Bovendien hebben commerciële determinanten invloed op leefgewoonten. De industrie is altijd op zoek om producten aantrekkelijk te maken (zoals de inmiddels verboden vapes met smaakjes) en er is een ruim aanbod van ongezonde producten in de supermarkt.
Ziektelast en zorguitgaven als gevolg van leefgewoonten
Groei en verdichting van de stad veranderen de fysieke en sociale omgeving en dit kan allerlei voordelen hebben (zie: veranderende stad en samenleving). Het heeft bijvoorbeeld schaalvoordelen voor voorzieningen en infrastructuur en kan daarmee lichamelijke activiteit bevorderen.Tegelijk kunnen er negatieve gevolgen zijn, zoals meer omgevingsstressoren (bijvoorbeeld meer omgevingsgeluid) of minder groen.Dit kan leiden tot slaapproblemen of afname van gebruik van groen voor ontmoeten en ontspannen en heeft daarmee een negatieve impact op gezondheid.
Jongeren en volwassenen sporten vaker, maar bewegen te weinig
Volwassen UtrechtersUtrechters van 18 jaar en ouder. zijn de afgelopen jaren vaker wekelijks gaan sporten: van 61% in 2016 naar 71% in 2024. Deze trend is ook zichtbaar in de andere G4-steden, andere studentensteden en landelijk. Er is vooral een sterke groei geweest in de groep volwassen migranten, maar deze groep sport alsnog minder vaak wekelijks dan gemiddeld. Driekwart van de volwassen Utrechters is tevreden over het sportaanbod, maar inwoners uit Zuidwest en Overvecht zijn minder vaak tevreden dan gemiddeld. Voor 16 tot en met 25-jarigen steeg het wekelijks sporten van 71% in 2022 naar 77% in 2024. Jongeren in klas 2 en 4 van het voorgezet onderwijs sporten en bewegen vaker wekelijks, buiten een vereniging of sportschool om: van 67% in 2019 naar 75% in 2023. 88% van de kinderen sport wekelijks. Dit percentage is stabiel over de tijd. Sporten is niet alleen van belang voor de fysieke en mentale gezondheid. Samen sporten kan ook zorgen voor meer ontmoeting tussen verschillende groepen en kan daarmee bijdragen aan sociale cohesie.
Meer weten over verbondenheid? Zie de paragraaf Sociale leefomgeving.
Ondanks de toename in sporten, wordt er te weinig bewogen door Utrechters. Slechts 48% van de jongeren beweegt op minstens 5 dagen per week tenminste 1 uur. Van de volwassenen voldoet 59% aan de beweegrichtlijn, die bestaat uit de onderdelen matig intensief bewegen en bot- en spierversterkende activiteiten. Tussen 2018 en 2024 is er bovendien een daling van volwassenen die voldoende matig intensief bewegen: van 67% naar 63%. Dit is extra zorgelijk aangezien onze verdichtende stad leidt tot een extra uitdaging voor sporten en bewegen. In Nederland wordt 1,8% van de ziektelast veroorzaakt door te weinig bewegen.Het zorgt jaarlijks voor 2,7 miljard euro aan zorgkosten.
Percentage volwassenen dat voldoet aan de beweegrichtlijn, naar jaar
Veel volwassenen hebben overgewicht, ook bij jonge kinderen al overgewicht
36% van de volwassenen heeft overgewichtBody Mass Index (BMI) van 25 of hoger. Voor kinderen zijn de BMI-waarden voor overgewicht gebaseerd op afkappunten van Cole (Cole, 2012). Deze afkappunten zijn afhankelijk van de leeftijd en geslacht van het kind.. Eén op de tien heeft obesitasBody Mass Index (BMI) van 30 of hoger. Voor kinderen zijn de BMI-waarden voor obesitas gebaseerd op afkappunten van Cole (Cole, 2012). Deze afkappunten zijn afhankelijk van de leeftijd en geslacht van het kind.. Overgewicht komt vaker voor bij 40-plussers, Utrechters die moeite hebben met rondkomen en Utrechters met basisonderwijs, een vmbo-, havo-, vwo- of mbo-opleiding. Hoewel het percentage 18- tot en met 64-jarigen met overgewicht in de andere G4-steden, Eindhoven en landelijk nog hoger is dan in Utrecht,zijn ook de Utrechtse percentages zorgelijk. Overgewicht ontstaat soms al op jonge leeftijd: van de Utrechtse 3-jarigen heeft 11% overgewicht. Mensen met overgewicht lopen meer risico op gezondheidsproblemen zoals diabetes, hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten en slaapapneu.In Nederland wordt 2,3% van de ziektelast veroorzaakt door overgewicht.
Percentage volwassenen met overgewicht
Meer weten over overgewicht bij kinderen? Zie de paragraaf “Gezondheidsverschillen ontstaan op jonge leeftijd” in 2.2 Gezondheidsverschillen.
Veel meer jongeren vapen en zorgen over zwaar alcoholgebruik
Er is een sterke toename van wekelijks vapen onder Utrechtse jongeren: van 1% in 2021 naar 6% in 2023. 21% van de Utrechtse jongeren heeft ooit gevapet. Dit is vergelijkbaar met landelijke cijfers. Landelijk vapet 12% van de jongeren minstens een keer per maand.Ook 18-39-jarigen zijn veel vaker wel eens gaan vapen: een toename van 2% in 2020 naar 8% in 2024. Van de volwassenen vapet 6% wel eens. Dit is zorgelijk vanwege de giftige stoffen en nicotine in (damp van) vapes die schadelijk zijn voor de gezondheid. Vapen onderdrukt het immuunsysteem, vergroot de kans op kanker en kan leiden tot schade aan hart en longen. Met name bij jongeren en jongvolwassenen kan vapen ook leiden tot hersenschade en zenuwschade. Bovendien vergroot vapen de kans op het roken van tabak.
Het percentage Utrechtse volwassenen dat tabak rookt is sinds 2020 stabiel, maar met 19% wel substantieel. In verschillende studentensteden daalde het percentage rokers van 18 jaar en ouder in dezelfde periode. Eén op de vijf kinderen heeft iemand thuis (binnen of buiten) zien roken of vapen. Roken is heel ongezond: zware rokers overlijden gemiddeld 13 jaar eerder dan niet-rokers, lichte rokers overlijden gemiddeld 5 jaar eerder.7,6% van de ziektelast in Nederland wordt veroorzaakt door rokenen 0,5% door meeroken. Kinderen bij wie thuis wordt gerookt, hebben meer kans op bijvoorbeeld wiegendood, middenoorontsteking, astma en verminderde longfunctie. Bovendien hebben kinderen van wie de ouders roken, een grotere kans om later zelf te gaan roken.
Percentage jongeren dat wekelijks rookt of vapet neemt toe
Het alcoholgebruik onder Utrechters is stabiel. Jongeren en jongvolwassenen drinken vaak veel als zij alcohol drinken. Een kwart van de jongvolwassenen is een zware drinker. Dit betekent voor vrouwen dat zij minstens één keer per week 4 glazen alcohol op een dag drinken. Voor mannen gaat het om 6 glazen alcohol op een dag van de week. Utrechtse jongvolwassenen zijn vaker zware drinkers dan jongvolwassenen in verschillende G4-steden, Eindhoven en landelijk. In de studentensteden Leiden en Groningen zijn nog meer jongvolwassenen die zwaar drinken dan in Utrecht.Van de jongeren in klas 4 die drinken, drinkt 72% meer dan 5 glazen per keer. Dit is zorgelijk, omdat dit kan leiden tot bijvoorbeeld een verstoorde hersenontwikkeling, bewusteloosheid en alcoholstoornissen in de volwassenheid. In Nederland wordt 3,0% van de ziektelast veroorzaakt door alcoholgebruik.Bovendien kan alcoholgebruik leiden tot overlast, geweld en verkeersongelukken. Het hoge drankgebruik kan mede veroorzaakt zijn doordat alcoholgebruik in Nederland genormaliseerd is.
Eén op de zes jongvolwassenen heeft recent harddrugs gebruikt
16% van de Utrechtse jongvolwassenen geeft in het voorjaar van 2024 aan in de laatste vier weken harddrugs te hebben gebruikt. Dit is meer dan anderhalf keer zo hoog als het landelijk gemiddelde van 9%, maar vergelijkbaar met het gebruik in de meeste studentensteden. Uit een gesprek met tien studenten eind 2023 blijkt dat studenten vooral in situaties gebruiken waar ook anderen drugs gebruiken, zoals met vrienden of op een festival. Studenten zien informatie van vrienden over de effecten van drugsgebruik vaak als het meest waardevol en betrouwbaar, meer dan informatie op websites van kennis- of preventie-instellingen.
Zorgen over slaapproblemen en vermoeidheid onder Utrechters
Slaapproblemen en vermoeidheid hebben impact op de mentale en fysieke gezondheid en het dagelijks functioneren.Bijna de helft van de Utrechtse volwassenen (47%) heeft symptomen van slapeloosheid. In 2018 was dit 39%. Van de jongeren was 42% vaak moe en van de kinderenKinderen uit groep zeven en acht van het regulier basisonderwijs. 22%. Stress en beeldschermgebruik voor het slapen hangen samen met slechter slapen.Aandacht voor de digitale balans is dan ook belangrijk. Slaapproblemen kunnen ook veroorzaakt worden door de leefomgeving. Denk bijvoorbeeld aan geluidsoverlast of hittestress.Dit vraagt extra aandacht in een verdichtende stad en in een veranderend klimaat.
Meer weten over geluidsoverlast en hittestress? Zie de paragraaf Fysieke leefomgeving.
Bijna de helft van de jongvolwassenen vindt het moeilijk om te stoppen met sociale media
45% van de jongvolwassenen16- tot en met 25-jarigen. in Utrecht geeft aan het (zeer) vaak moeilijk te vinden om te stoppen met sociale media. Dit percentage is hoger dan in Den Haag, Rotterdam, Eindhoven en landelijk.Jongvolwassenen vertellen in duidingsgesprekken dat het niet altijd lukt om andere vormen van ontspanning in te zetten, zoals wandelen, een boek lezen of een podcast luisteren.
De constante stroom van snelle prikkels op sociale media maakt het moeilijk om te kiezen voor activiteiten met een uitgestelde beloning. Dit is volgens jongvolwassenen vooral uitdagend wanneer ze niet lekker in hun vel zitten of weinig energie hebben.
Meer weten? Zie de VMU-special De digitale wereld: risico’s en kansen voor gezondheid.
In Nederland krijgen kinderen gemiddeld op 9-jarige leeftijd hun eerste mobiele telefoon.Van de Utrechtse kinderen heeft driekwart in 2025 een eigen telefoon met toegang tot internet. Zeven op de tien kinderen geeft aan dat hun ouders meekijken met wat zij op hun telefoon of tablet doen. Niet alle kinderen hebben afspraken over waar zij hun telefoon of tablet mogen gebruiken. 21% mag bijvoorbeeld (zeer) vaak een telefoon of tablet meenemen naar de slaapkamer. 35% van de kinderen kijkt in de vrijetijd meer dan 2 uur per dag naar een beeldscherm. Dit percentage is gedaald, na een jarenlange stijging.